Friday, 26 June 2020

इन्दिरा गान्धी भेटेपछि राजा महेन्द्रले भने -आउने दिन सजिला छैनन्


image
अनुभवी कूटनीतिज्ञ तथा पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री डा. भेषबहादुर थापाले राजा महेन्द्रको कार्यकालमा ११ वर्ष सरकारको सचिव र राष्ट्र बैंकका गभर्नरका रूपमा काम गरे । अमेरिकाबाट विद्यावारिधि गरेर फर्किनासाथ ०१७ चैतदेखि सचिवका रूपमा सेवा प्रारम्भ गरेका थापाले राजा महेन्द्रसाग अत्यन्तै निकट भएर काम गरे । नेपाललाई विश्व रंगमञ्चमा उभ्याउन राजा महेन्द्रको योगदान अतुलनीय रहेको थापाको निष्कर्ष छ । नयाँ पत्रिकाका पर्शुराम काफ्ले सँग थापाले अमेरिकी विद्यार्थीकालमा भएको महेन्द्रसँगको भेट र त्यसपछिका घटना यसरी सम्झिए :
सन् १९५९ ताका म अमेरिकाको क्यालिफोर्नियामा विद्यावारिधि गर्दै थिएँ । अप्रिलमा राजा महेन्द्र राजकीय भ्रमणमा अमेरिका जानुभयो । क्यालिफोर्नियामा रहेका नेपालीलाई पनि राजाको स्वागतमा बोलाइयो । हामी गयौँ ।
त्यतिवेला मेरो हैसियत विद्यार्थी मात्रै थियो । प्रतिस्पर्धाबाट छानिएर म छात्रवृत्तिमा पढ्न गएको थिएँ । मेरा प्रोफेसरले राजासमक्ष भनेछन्, ‘नेपालबाट प्रयोगका रूपमा एकजना विद्यार्थी ल्याएका छौँ । नेपालको शिक्षाको स्तरसँग हामी परिचित थिएनौँ, तर उनी उम्दा विद्यार्थी छन्, अमेरिकीलाई पनि जितेका छन् ।’
राजाले भनेछन्, ‘यो को रहेछ, खोजेर ल्याउनू ।’
राजाका एकजना सहयोगी विद्यार्थी खोज्दै मकहाँ आए । उनले भने, ‘ए नानी, यहाँ पहिलो भएका विद्यार्थी छन् रे, तपाईंलाई थाहा छ ?’ मैले भनेँ, ‘थाहा भएन ।’ अमेरिकामा पहिला, दोस्रा विद्यार्थी भन्ने हुँदैन । मैले हासिल गरेको उपलब्धि ‘ए’ हो ।
एकछिनपछि प्रोफेसरले मलाई नै देखाएर भनेछन्, ‘यही हो ।’ मलाई खोज्दै आउने व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो, पुष्पराज राजभण्डारी । त्यतिवेला उहाँ काजी वा सरदार के हुनुहुन्थ्यो, बिर्सिएँ । उहाँले भन्नुभयो, ‘तपाईंलाई नै खोज्दै आएको नानी, तर थाहा छैन भन्नुभयो ।’
राजालाई उहाँले भेटाउनुभयो र भन्नुभयो, ‘सरकार हाम्रा विद्यार्थी यिनै हुन् ।’
राजाले बाउ–बाजे सबैका बारेमा सोधे, यो दरबारको चलन नै थियो । म सैनिक परिवारमा हुर्केको कुरा भनेँ । त्यसपछि राजाले सोधे, ‘तिमी कहिले पढाइ सकेर नेपाल फर्किन्छौ ?’
मैल भनेँ, ‘६ महिनामा पढाइ सकिन्छ । त्यसपछि ६–८ महिना काम गर्ने र फर्किने पैसा कमाएर काठमाडौं आउने योजना बनाएको छु ।’
राजाले खै के सुरले भने, ‘पढाइ सक्नेबित्तिकै तिमी मलाई एउटा चिठी लेख । म पैसा पठाइदिन्छु, तिमी काठमाडौं फर्किनू । नेपाललाई पढेलेखेको मान्छे चाहिएको छ, तिमीले अमेरिका बस्ने होइन । हामीले देश बनाउनुपर्छ । तिमीजस्ता यहाँ बसेर पढेका र विश्वको प्रगति देखेका व्यक्तिको नेपालमा खाँचो छ ।’
मैले ठानेँ, ‘राजाले भन्ने औपचारिकता पूरा गरे । के गर्लान् र ।’
रुचि राखेर मलाई बोलाएकोमा म खुसी भएँ, तर त्यसको परिणाम के होला भन्नेमा मैले त्यति चासो राखिनँ । अप्रिलमा मैले राजालाई भेटेँ, डिसेम्बरमा राजाले प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे ।
०१७ सालको घटना हामीले केही समयपछि थाहा पायौँ । नेपालमा सैनिक ‘कु’ भयो भन्ने चर्चा सुनियो । त्यसवेला अमेरिकामा राजदूत ऋषिकेश शाह थिए । उनी मन्त्री हुन नेपाल आएका रहेछन् । राजाबाट टेकओभर भएको भन्ने कुरा आयो । त्यसवेला टेलिफोनबाट विस्तृतमा बुझ्न सम्भव थिएन ।
पुस १ गतेको घटनाको एक महिनापछि टेलिग्राम आयो । नेपालमा ‘फरेन पोस्ट अफिस’ थिएन । त्यसवेला लैनचौरको भारतीय दूतावासबाटै यो काम हुने गथ्र्यो । हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय हुलाकको संयन्त्र थिएन ।
भारतीय दूतावासमार्फत दरबारबाट आएको सूचना थियो, ‘महाराजाधिराजबाट तपाईंलाई योजना मन्त्रालयको सचिवमा भर्ना गर्न चाहिबक्सेको छ । तपाईंलाई मञ्जुर छ कि छैन, खबर गर्नुस् ।’ प्रिन्सिपल सेक्रेटरी हंसमान सिंहले सही गरेको टेलिग्राम थियो ।
मैले सोचाइ नै नराखेको एक्कासि एउटा मन्त्रालयको सचिव पद प्राप्त भएको थियो । एकछिन पत्यार लागेन । प्रोफेसरलाई सोधेँ, ‘के गर्ने ?’ उनीहरूले भने, ‘यो ठूलो उपलब्धि हो । तिम्रोबारेमा प्रचार–प्रसार गर्ने हो भने तिम्रो नामका आधारमा एसियन विद्यार्थीको छात्रवृत्तिका लागि पैसा उठाउन सजिलो हुन्छ ।’
मैले दरबारको प्रस्ताव स्वीकृत छ भन्ने जवाफ पठाएँ र फर्किने पैसा नभएको पनि उल्लेख गरेँ । दरबारबाट पैसा र जहाजको टिकट पठाए । ०१७ साल चैतमा म काठमाडौं फर्किएँ । र, योजना सचिवमा बहाली भएँ ।
त्यसवेला राजाको प्रत्यक्ष शासन थियो । दरबार सक्रिय हुने नै भयो । मन्त्रीहरू भए पनि प्रत्यक्ष शासनको प्रावधानका कारण राजासँग धेरै सम्पर्क सचिवहरूको हुन्थ्यो ।
मैले फर्केर राजा महेन्द्रलाई भेटेँ । उहाँले मेरोबारेमा परेको छाप, अमेरिकामा भएको भेटघाटका सबै विषयमा भन्नुभयो ।
उहाँले त्यसवेला मसँग भनेको अहिले पनि सम्झिरहेको छु, ‘हेर, म त दरबारमा हुर्केको । हामीले स्कुलको अनुहार देख्न पाएनौँ । पढाउनका लागि मास्टर घरमा आउँथे । उनीहरूलाई हामी दर्शन गथ्र्यौँ, सर भन्थ्यौँ । तर, स्कुलसँग परिचित हुने अवस्था भएन । यो देश बनाउने मेरो अभिरुचि छ र यो काम पढेलेखेका मानिसले मात्रै गर्न सक्छन् । त्यसैले मैले खोजी–खोजी छानेका व्यक्तिमध्ये तिमी पनि हौ । तिमीले काम गर्ने क्रममा मेरो मुख हेर्नुपर्दैन, मुलुकको मुख हेर ।’
एउटा काँचो सचिव भएकाले मलाई राजाको थप भनाइ थियो, ‘मन्त्रीप्रति तिमी उत्तरदायी हुनैपर्छ । उनीहरूप्रति तिम्रो सम्मान हुनैपर्छ । तर, राष्ट्र र राष्ट्रियतामा आघात पर्ने कुनै त्यस्तो काम हुन लाग्यो भने तिमीले टेर्नुपर्दैन । त्यस्तो दबाब आयो भने सोझै तिमी आउनू, दरबारको ढोका खुला छ । अपर्झट कुरा गर्नुपर्ने भयो भने दिउँसोको समयमा प्रमुख सचिव र रातिको समयमा सैनिक सचिवलाई सम्पर्क गर्नू । २४ घन्टाभित्र खबर आउँछ । यदि आएन भने सोझै मकहाँ आए हुन्छ । यही रीतमा मैले ११ वर्ष सरकारी सेवामा व्यतीत गरेँ । सचिवको स्तरमा जागिर सुरु गरेँ, ११ वर्षसम्म सचिव मात्रै रहेँ । अर्थसचिव, योजना सचिव, राष्ट्र बैंकको गभर्नर भएँ ।
राजा त्रिभुवनका पालामा छिमेकीको प्राय: हेपाहा प्रवृत्ति थियो । बाह्य जगत्सँग नेपालको सम्पर्क सीमित थियो । यातायातका साधन थिएनन् । गौचरणमा दिल्लीबाट एउटा प्लेन ल्यान्ड गथ्र्यो । अरू सञ्चारका माध्यम थिएनन् । कुण्ठित परिस्थितिमा राष्ट्र जोगाउने र राष्ट्रिय हित प्रवद्र्धन गर्ने दृढता थियो त्यतिवेला ।
बाँकी विश्वमा नेपाललाई चिनाउने र विकासमा सहभागी गराउने प्रक्रियाको सुरुवात राजा महेन्द्रका पालादेखि भयो । वाङ्दुङ सम्मेलन नेपालको विदेश नीतिको कोसेढुंगा हो । चीनका चाउ एन लाई, भारतका जवाहरलाल नेहरू, इन्डोनेसियाका सुकार्तो, इजिप्टका नासेर नै असंलग्न आन्दोलनका प्रणेता हुन् । त्यस सम्मेलनमा राजा महेन्द्र सहभागी भएर सबैसँग सम्बन्ध राख्ने र कूटनीतिक फाइदा लिने कार्यको सुरुवात भयो । त्यसवेला राजालाई परराष्ट्र मामिलामा सल्लाह दिने प्रोफेसर यदुनाथ खनाल, प्रोफेसर रामप्रसाद मानन्धर थिए । विश्वविद्यालयका दिग्गज व्यक्तित्वलाई प्रशासकीय संयन्त्रमा पनि तानेर बौद्धिक अभ्यासमा लगानी भएको थियो त्यसवेला । भारतसँग असन्तुलित वा परावलम्बनमुखी विदेश सम्बन्धलाई सन्तुलित बनाउने कार्य त्यही वेला भयो । असंलग्न आन्दोलनको संस्थापक सदस्यका रूपमा हाम्रो परिचय चानचुने थिएन । बाँकी विश्वसँग नेपालको परिचय थियो । यो विदेश नीतिको कोसेढुंगा नै थियो ।
०००
त्रिभुवनका पालामा भारतीय राजदूतको चलखेलले पराकाष्ठा नै नाघेको थियो । जलस्रोतमा कोसी–गण्डक सम्झौता भएका थिए । यसको गहिरो नाकारात्मक छाप राजा महेन्द्रमा थियो । त्यसवेला चीनसँग सम्पर्क बढाएर कोदारी राजमार्ग निर्माण गर्ने अठोट भयो । राजा महेन्द्रको आँट नभएको भए अरूले यो काम गर्न सक्दैनथे । त्यतिवेला युरोपियन र अमेरिकनले चीनलाई हेर्ने दृष्टिकोण वैरभावपूर्ण थियो । शीतयुद्धको पूर्वाग्रहको पराकाष्ठा थियो ।
यही सन्दर्भमा एक दिन राजा महेन्द्रले मलाई बोलाएर भने, ‘तिमी अमेरिका जाऊ, त्यहीँ पढेको हुनाले भाषा पनि राम्रो छ । खासमा चीनसँग हामीले बाटो खोलेको कारण कम्युनिजमलाई निम्ताका लागि होइन । विश्वमा नेपालका लागि अर्को विकल्प चीनसँगको सम्पर्कबाट मात्रै सम्भव छ । किनभने, हाम्रा भारत र चीनबाहेक अरू छिमेकी छैनन् । राष्ट्रियताको जगेर्नाका लागि पनि यो आवश्यक छ । यसको राजनीतिसँग सम्बन्ध छैन, राष्ट्रहितका लागि छ भनेर अमेरिकीलाई सम्झाउने काम तिमीले गएर गर्नू ।’
म २७–२८ वर्षको मात्रै थिएँ । त्यसवेलाको वातावरणमा काम गर्ने व्यक्तिमा राष्ट्रको अखण्डता र राष्ट्रियता सधैँ माथि थियो । अमेरिका गएर मैले अधिकारीहरूसँग भेटेँ, छलफल गरेँ । उनीहरूले कोदारी राजमार्ग खोल्दा चिन्ता व्यक्त गरे । उनीहरूको भारतप्रति झुकाब थियो, चीनसँग सम्बन्ध राम्रो थिएन । वास्तवमा भारतको विकल्प खोजेको भन्न अप्ठ्यारो थियो, तर हाम्रो वास्तविकताचाहिँ त्यही नै थियो र कोदारी राजमार्ग बनाइएको हो । कूटनीतिक अभ्यासमा अभिव्यक्ति दिँदा कुन भाषा प्रयोग गर्ने र विश्वासको वातावरण कायम गर्ने भन्ने महत्त्वपूर्ण कुरा हो । मैले आफ्ना कुरा राखेँ । अमेरिकीहरूको चासो चीनभन्दा पनि तिब्बत थियो । मैले तिब्बतलाई विषय बनाएर संवाद गर्ने कुरा थिएन । तर, हामीले कसैको विरुद्ध होइन, नेपालको स्वार्थअनुसार काम गरेको हो भन्ने कुरा गरेर म फर्किंएँ । त्यसपछि राजा महेन्द्रको दोस्रो राजकीय भ्रमण पनि सफल भयो ।
०००
राजसंस्था वा महेन्द्रका बारेमा हाम्रा भिन्न मत हुन सक्छन् । तर, मेरो नजरमा सीमित क्षेत्रमा लुकेर, अस्तित्व लुकाएर बसेको नेपाललाई विश्वको अग्रभागमा लैजानका लागि महत्त्वपूर्ण योगदान गर्नेहरू तीनजना हुन्– राजा महेन्द्र, बिपी कोइराला र टंकप्रसाद आचार्य । कुण्ठामा हुर्किएका हाम्रा लागि त्यो कार्य ठूलो थियो । नेपालमा भारतको सैनिक मिसन, उत्तरी सीमा नाकामा भारतीय सैनिक थिए । सबै कुराबाट पार पाउन जुन साहस र मुलुकप्रति समर्पणसाथ काम भएको हो, नेपाललाई बाह्य जगत्सँग पुर्याउने काम यी तीनजनाले गरे । त्यो पुस्ताको व्यक्ति भएकाले मलाई लाग्छ कि त्यो पुस्तामा काम गरेका सबैजसो राष्ट्रियताप्रति पूर्ण बफादार थिए ।
०००
जवाहरलाल नेहरू र राजा महेन्द्रबीच पारस्परिक मर्यादा थियो । नेहरूले भारतको सीमा हिमालयसम्म भन्दा बिपीले प्रतिवाद गरे, नेहरूले त्यसलाई सहज रूपमा लिए । लालबहादुर शास्त्री आएपछि नेपाल–भारत सम्बन्धले नयाँ मोड लिन लागेको थियो । उनले नेपालका सन्दर्भमा भनेका थिए, ‘म हस्तक्षेपमा विश्वास गर्दिनँ ।’ उनी पनि हिन्दू परम्परामा विश्वास गर्ने व्यक्ति थिए । तर, उनी चाँडै नै बिते । इन्दिरा गान्धी आएपछि भारतको नेपालप्रतिको धारणा बदलियो । सुरक्षा र प्रशासकीय यन्त्रमा साम्राज्यको मुखुण्डो देखियो । त्यो वेलादेखि नेपाल–भारत सम्बन्ध चिसियो । भारतीय पक्षको हठपन देखियो ।
मलाई एउटा घटना याद छ । लुसाकामा असंलग्न मुलुकहरूको सम्मेलन थियो । त्यसमा राजा महेन्द्र सहभागी थिए । परराष्ट्रमन्त्री थिए भने परराष्ट्र सचिवको ठाउँमा मलाई राजाले पठाए । भारत र नेपालको बीचमा व्यापार–वाणिज्य सन्धिका बारेमा छलफल भइरहेको थियो, चिसोपन पर्याप्त थियो । त्यहाँ राजा र इन्दिरा गान्धीको भेट भयो । उनीहरू दुईजनाको बेग्लै भेट भयो । परराष्ट्रमन्त्री र हामी बाहिर बस्यौँ । डेढ घन्टाको छलफलपछि राजा र इन्दिरा गान्धी बाहिर निस्किए । राजाले गान्धीलाई ढोकासम्म पुगेर बिदाइ गरे । त्यसपछि राजाले भने, ‘हामी सचेत हुनुपर्छ । अब आउने दिन सजिला छैनन् । छिमेकीको व्यवहारमा साम्राज्यवादको गन्ध छ ।’ डेढ घन्टा लामो वार्ताको सार यही थियो ।
०००
राजा महेन्द्र सोभियत संघबाट फर्किने क्रममा अफगानिस्तानका राजासँग भेट्ने कार्यक्रम थियो । म विदेशमा अन्तर्राष्ट्रिय रोजगारीमा जाने तयारीमा थिएँ । यो १९७१ को कुरा हो । अफगान राजा जाहिर शाहको जहाजमा हामी फर्किंदै थियौँ । राजाले त्यस क्रममा भने, ‘तिमी त अब बाहिर जान लागेका छौ । मेरो उमेर धेरै नभए पनि हाम्रो परिवारमा पुरुषहरूको आयु लामो छैन । मलाई हर्टअट्याक भइसकेको छ । त्यसकारण मेरो ठेगान छैन । तर, म नभए पनि तालिम पाएका अनुभवी व्यक्तिहरू छन् । राष्ट्रिय भावना भएका व्यक्तिहरू भएका वेला र केही हुन्छ भनेर आस भएका वेला तिमी जान लाग्यौ । ठिकै छ, राम्रो काम गरेर फर्क ।’ राजाले यसो भन्दा म अलिकति झस्किएँ । नमज्जा लाग्यो । क्यानडाका भूपू प्रधानमन्त्रीले बोलाएका आधारमा म विश्व बैंक जाँदै थिएँ । मैले भनेँ, ‘सरकारलाई त्यस्तो लाग्छ भने म जान्नँ नि ।’ राजाले भने, ‘वाचा गरिसकेको कुरामा पछाडि नहट, तर तिमी विदेशमा धेरै नबस ।’ म क्यानडा गएँ । दुई वर्षपछि राजा महेन्द्र स्वर्गारोहण भएको समाचार क्यानडामै सुनेँ । राजा महेन्द्रसँग मेरो त्यो नै अन्तिम भेट रहेछ ।

Thursday, 23 April 2020

डा करण सिंहसँग पाँच बर्षअघिको अन्तर्वार्ता-सात दल र राजाबीच समझदारी बनाउने मेरो प्रयास थियो


Posted by: nayapatrika July 6, 2015 
डा. करण सिंह, वरिष्ठ नेता, भारतीय कंग्रेस
भारतीय कंग्रेसका वरिष्ठ नेता, विदेश विभाग प्रमुख डा. करण सिंहको नेपालसँग राजनीतिक चासोका अतिरिक्त पारिवारिक सम्बन्ध छ । ०६२/६३ को जनआन्दोलन उत्कर्षमा पुगेका वेला ०६३ वैशाख ८ गते बिहान पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहसँग नारायणहिटीमा भेटेर डा. सिंहले भारतीय प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहको चिठी बुझाएका थिए । त्यही साँझ राजा ज्ञानेन्द्रले आन्दोलनकारी सात दललाई सरकार गठनको आह्वान गरे । तर, पार्टीहरूले उनको प्रस्ताव मानेनन् । आन्दोलन लम्बियो र राजाले संसद् पुनस्र्थापना गरेपछि आन्दोलन साम्य भयो । त्यो वेला भारतको प्रस्ताव के थियो ? उनी दिल्ली फर्केपछि नेपालको राजनीतिक परिस्थिति कसरी बदलियो ? नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठनपछि नेपाल मामिलामा भारतको चासो र सद्भाव पहिलाभन्दा कुन अर्थमा फरक छ ? वा छैन ? यसबारे डा. सिंहसँग नयाँ पत्रिकाका पर्शुराम काफ्लेले नयाँदिल्लीको चाणक्यपुरीस्थित निवास सरोवर भवनमा केही दिनअघि अन्तर्वार्ता लिएका थिए ।

नौ वर्षअघि जनआन्दोलनको आखिरीमा तपाईं भारत सरकारको सन्देश लिएर नेपाल जानुभयो र राजा ज्ञानेन्द्रलाई भेटेर चिठी दिनुभयो । राजाले सत्ता छाडे र अर्को एक वर्षमा नेपालको राजनीतिक परिवर्तन भयो । तर, अहिलेसम्म राजनीतिक संक्रमण कायम छ । यो राजनीतिक कोर्सका बारेमा भारत सरकारले केही पूर्वानुमान गरेको थियो ?
म जतिवेला नेपाल गएको थिएँ, त्यो समयमा त्यहाँ एक क्रान्तिकारी माहोल थियो । म त केवल भारत सरकारको प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहको सन्देश लिएर गएको थिएँ । राजालाई सन्देश थियो कि, परिस्थितिको राम्ररी मूल्यांकन गरेर तत्कालीन सातदलीय आन्दोलनकारी गठबन्धनका नेतालाई शक्ति हस्तान्तरण गरिदिनुस् । भारतीय प्रधानमन्त्रीको सन्देश त्यो वेला यति मात्रै थियो । मैले महाराजा ज्ञानेन्द्रलाई भेटेर यही सन्देश उल्लिखित चिठी दिएको हुँ । त्यसपछि के भयो, के भएन, त्यो छर्लंग छ । त्यो समय नेपालमा एउटा भयंकर परिस्थिति थियो । के होला, कसो होला भन्ने अन्योल थियो । मैले बिहान (०६३ वैशाख ८ गते) चिठी दिएँ र कुराकानी गरेँ, राजा ज्ञानेन्द्रले साँझ सातदलीय गठबन्धनका नेतालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्ने घोषणा गर्नुभयो । म त दिल्ली फर्किएँ । त्यसयता नेपालमा जे राजनीतिक परिस्थिति विकसित भयो, तपाईं मभन्दा बढी जान्नुहुन्छ । संविधानसभाको चुनाव भयो । संविधान भएन । दोस्रोपटक चुनाव भयो । अहिले पनि संक्रमणकाल छ । यसमा मलाई जरुर निराशा छ । नौ वर्षअघि यति धेरै आशा थियो कि, नयाँ परिस्थिति बन्नेछ, राजनीतिक स्थायित्व होला, सर्वसम्मतिबाट संविधान बन्ला । तर, यो परिस्थिति बनेन । भारत वर्षको चाहना यही छ कि, नेपाल स्थिर, सम्पन्न र मित्रवत् (स्टेबल, प्रस्पोरस एन्ड फ्रेन्ड्ली) बनोस् । हाम्रो चाहना यही हो ।
भारत सरकारको विशेष दूतका रूपमा नेपाल जाँदा तपाईंको सदिच्छा थियो, राजा र सात दलको बीचमा सहमति गराउने । तर, दुई दिनपछि परिस्थिति अर्कै बन्यो । राजाले अर्को घोषणा गर्नुपर्‍यो । कसरी आयो त्यो परिस्थिति, तपाईंले के देख्नुभयो ?
मैले अघि नै भनेँ कि, मैले महाराजा ज्ञानेन्द्रलाई भेटेर भारत वर्षका प्रधानमन्त्रीको सन्देश दिएँ । त्यसपछिको परिस्थितिका बारेमा त म पनि भन्न सक्नेवाला थिइनँ । किनभने, नेपालको माहोल अर्कै थियो । राजाले घोषणा गरे पनि घटनाक्रम अर्कै भयो । म यसबारे धेरै टिप्पणी गर्न चाहन्नँ । तर, एकाध वर्षमा नेपालमा नयाँ परिस्थिति आउला, स्थायित्व होला भन्ने अपेक्षा थियो, त्यो आएन । मेरो चिन्ता त्यसमा हो । नेपालमा अलगअलग राजनीतिक शक्ति छन् । अरू दलको एउटा बाटो थियो, माओवादीको अर्को थियो । शान्ति प्रक्रियाको आफ्नै कोर्स थियो । म अझै पनि आशा राख्छु कि, नेपाल राजनीतिक स्थायित्वतर्फ जानेछ । पछिल्लो राजनीतिक परिस्थिति नै हेरौँ । सर्वोच्च अदालतले अन्तरिम फैसला गरेको छ, राजनीतिक दलले गरेको समझदारी कार्यान्वयन नगर्नका लागि । संविधान निर्माणमा योलगायत व्यवधान त चलिरहेको छ ।
नेपालको एउटा वृत्तमा यस्तो बहस छ कि, तपाईं राजा र दलहरूबीच सम्झौताको प्रस्ताव लिएर त्यो वेला नेपाल जानुभयो । त्यो विनविन प्रस्ताव थियो । तर, परिस्थिति बदलिएर गणतन्त्रसम्म आइपुग्यो । यो तपाईंले सोचेभन्दा फरक थियो हैन ?
म तपाईंलाई स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु कि मैले नेपाल गएर त्यतिवेला अगाडिको राजनीतिक ढाँचा के हुने भन्ने कुनै छलफल गरेको थिइनँ । भारत सरकारको त्यसमा केही पनि थिएन । परिस्थिति अत्यन्तै जटिल बनिरहेको थियो । त्यो परिस्थिति देखेर त्यसलाई डिफ्युज गर्न हामीले राजालाई आग्रह गरेका थियौँ । त्यसपछि के गर्ने, के नगर्ने भन्ने ढाँचाका बारेमा हाम्रो केही पनि कुराकानी भएन । परिस्थिति कस्तो थियो, तपाईं आफैं बुझ्नुहुन्छ । म के भनौँ ? म नेपालबाट फर्केपछि हामीले सोचेभन्दा परिस्थिति फेरियो । सात दल आएसँगै माओवादीहरू पनि आए । परिस्थिति फेरियो त हामीले के भन्ने ?
म त्यतिवेला सरकारको विदेशमन्त्री त थिइनँ नि । प्रधानमन्त्रीको विशेष दूतका रूपमा गएको थिएँ । मैले राजा ज्ञानेन्द्रलाई जस दिनैपर्छ कि भारतवर्षको प्रस्ताव उनले तुरुन्तै स्वीकार गरे । प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहले जुन प्रस्ताव पठाएका थिए, राजाले कार्यान्वयन गरिदिए । मनमोहन सिंहको सन्देश यत्ति थियो– ‘प्लिज ह्यान्डओभर द पावर टु द सेभेन पार्टिज (शक्ति सात पार्टीलाई हस्तान्तरण गरिदिनुस्) । योभन्दा धेरै भारतको चासो केही थिएन । सात पार्टीका नेतालाई उनले शक्ति हस्तान्तरण गरिदिए । मैले भनेको थिएँ कि सात दलले जसलाई नेता छनोट गर्नेछन्, उनैलाई सरकार हस्तान्तरण गरिदिनुस् । तपाईं आफैँ नेता नचुन्नुस्, किनभने परिस्थिति भयंकर छ । म साँझ फर्किएँ, राजाले कार्यान्वयन त्यही साँझ गरिदिए ।
तपाईंको सेटलमेन्ट संवैधानिक राजतन्त्रसहितको थियो । तर, जनताले आन्दोलन गरे र गणतन्त्र आयो । राप्रपा अध्यक्ष पशुपति शमशेरले एकपटक भन्नुभएको थियो कि तपाईंले जुन राजनीतिक व्यवस्थापनको प्रस्ताव लिएर जानुभएको थियो, त्यसलाई विदेश सचिव श्यामशरणले उल्टाइदिनुभयो र परिस्थिति बदलियो । के भन्नुहुन्छ यसबारेमा ?
श्यामशरणको नेपालका बारेमा बेग्लै विचार थियो होला । किनभने, नेपालका विभिन्न पक्षसँग उनको आफ्नै सम्बन्ध थियो र त्यो पक्षप्रति उनको आफ्नै अलग धारणा पनि । मेरो रिडिङ यो थियो कि नेपालमा दुई खम्बा (पिलर)का रूपमा राजसंस्था र सात पार्टी छन् । तर, पब्लिक ओपिनियन के थियो, अरू पक्ष के थियो, त्यसमा श्यामशरणले के बुझे, गरे ? त्यो उनलाई नै बढी थाहा होला ।
म पहिलोपटक एउटा कुरा तपाईंलाई भन्दै छुु । नारायणहिटी दरबारमा मलाई ८ वैशाख ०६३ मा महाराजा ज्ञानेन्द्रले भने, ‘ठीक छ, म सत्ता हतान्तरण त गरौँला । तर, हेर्नुहोला कि एक वर्षभित्र नेपालमा माओवादीहरू छाउनेछन् ।शतप्रतिशत नै माओवादीको प्रभाव बढ्ला भन्ने उनले सोचेका थिएनन् होला । तर, माओवादीहरू शक्तिमा उदाएको त सही हो । राजाको रिडिङ त्यो रहेछ । पहिलो संविधानसभामा माओवादीले सबैभन्दा बढी सिट हासिल गरे । तर, माओवादीहरू जसरी छाउँछन् भन्ने राजाको रिडिङ थियो, त्योचाहिँ भएन । किनभने उनीहरू आएर तात्त्विक रूपमा फरक परेन ।
त्यतिवेला आन्दोलनकारी सात दल, दरबार र भारतका बीचमा लिखित/अलिखित समझदारी भएको, भारतका तर्फबाट तपाईंले भूमिका निर्वाह गरेको र त्यसपछि राजाले संसद् पुनस्र्थापना गरेको भनिन्छ नि । स्वयं राजा ज्ञानेन्द्रले पनि सात दल हुँदासम्म ठिकै थियो, माओवादी आएपछि परिस्थिति आफ्नो प्रतिकूल भयो भन्नुभएको छ । के भन्नुहुन्छ ?
तपाईंले श्यामशरणको कुरा गर्नुभाथ्यो । उनी विदेश सचिव थिए । श्यामशरणकै राय ज्यादा चल्थ्यो । त्योवेला नेपाल सरकार र भारत सरकारका बीचमा औपचारिक रूपमा केके कुरा भयो, समझदारी भयो, त्यसबारेमा सम्बन्धित पक्षलाई नै जानकारी होला । समझदारी भए/नभएको बारेमा म भन्न सक्दिनँ । तर, मेरो प्रयास स्वाभाविक रूपमा राजा र सात दलबीच समझदारी बनाउने नै थियो । दुवै पक्षको समझदारी भयो भने नेपाल राजनीतिक स्थिरतातर्फ जानेछ र संकटको हल हुनेछ भन्ने मेरो विश्वास थियो । मैले आफ्नो तर्फबाट त्यही प्रयास गरेको हुँ । तर, माओवादी शक्तिशाली भएर आयो । पशुपति (पशुपतिशमशेर जबरा)ले के भनेका थिए रे ?
डा. करण सिंहले राजनीतिक सेटलमेन्टको जे प्रस्ताव लानुभाथ्यो, श्यामशरणले उल्टाइदिनुभयो र अहिलेको विषम परिस्थिति आएको हो भन्ने पशुपतिशमशेर राणाको तर्क थियो । उहाँले एउटा पत्रकार सम्मेलनमा योभन्दा म पनि उपस्थित थिएँ । तपाईं इतिहासको साक्षी भएको हिसाबले मैले सोधिरहेको छु ।
म त धेरै इतिहासको साक्षी हुँ । जम्मुकाश्मिरको इतिहासको साक्षी हुँ । मेरो किताब सायद पढ्नुभयो होला । नेपालको पनि त्यो इतिहासको साक्षी हुँ । देशविदेशका धेरै घटनाक्रमको साक्षी छु । पशुपतिले भनेको जुन विषय छ, मेरो विचारमा श्यामशरणको पनि यसमा केही बाध्यता भएको हुन सक्छ । त्यो वेला जनसाधारणको प्रतिक्रिया, राजनीतिक माहोल उनले के बुझे । मैले अघि नै भनेँ कि विदेश सचिवका रूपमा स्वाभाविक रूपमा सरकारमा उनको सुझाब बढी चल्नेवाला थियो । तर, म दोहोर्‍याएर भन्न चाहन्छु कि मेरो प्रयास राजा र सात दलबीच समझदारी बनाउने थियो । त्यसका लागि राजालाई पावर छाडिदिनुस् भन्ने आग्रह गरेँ । मनमोहनजीको पनि त्यही आग्रहसहितको लिखित सन्देश थियो । तर, त्यसअगाडिको राजनीतिक कोर्स के हुने ? कुन सिस्टममा जाने ? हाम्रो बीचमा केही कुरा भएन । हाम्रो प्राथमिकता थिएन पनि ।
अहिले नेपाल गणतन्त्र संस्थागत गर्ने राजनीतिक कोर्सको निरन्तरतामा छ । नेपालमा नयाँ संविधान जारी गर्ने प्रयास भइरहेको छ । यसबारेमा तपाईं के भन्नुहुन्छ ?
नेपालको आन्तरिक राजनीतिक मामिलामा हामी हस्तक्षेप गर्न सक्दैनौँ । नेपालको शुभचिन्तक र त्योभन्दा पनि ज्वाइँ, नातेदार हुनुका नाताले मेरो चाहना सधैँ छ कि नेपाल र नेपालीको कल्याण होस् । यो कसरी प्राप्त गर्ने, यसमा कुन राजनीतिक पद्धति अँगाल्ने, कसरी अघि बढ्ने ? यो हाम्रो हातमा छैन, नेपालकै नेता र सम्बन्धित पक्षको हातमा छ । मैले आरम्भमा पनि भनेँ कि ठूलो राजनीतिक परिवर्तनको नौ वर्षसम्म नेपालमा राजनीतिक स्थायित्व आउन सकेको छैन । यसमा हामी पनि निराश र चिन्तित छौँ । अहिले पनि नेपालको राजनीतिक परिस्थिति निश्चिन्त हुन सकिने खालको छैन । नेपालको राजनीतिक पक्षले यसमा सोचिरहेका होलान् । यसबारेमा म के सल्लाह दिऊँ ।
भारतमा नयाँ सरकार गठन भएको एक वर्ष भएको छ । यसबीचमा नयाँ परिस्थिति बनेको छ । भाजपाको सरकारभन्दा पहिला र अहिले नेपाल भारत सम्बन्धमा केही परिवर्तन आएको छ कि छैन ?
निश्चय पनि भारतमा नयाँ परिस्थिति बनेको छ । यो एकप्रकारको नयाँ राजनीतिक क्रान्ति नै भन्दा पनि हुन्छ । नरेन्द्र मोदी प्रधानमन्त्री भएपछि दुईपटक नेपाल गइसकेका छन् । मोदी पहिलोपटक नेपाल जाँदा नेपाली जनताले उनलाई भव्य स्वागत गरे । तर, यो स्पष्ट हुनु आवश्यक छ कि भारत र नेपालको सम्बन्ध सधैँ राम्रो छ । हिजो पनि राम्रो थियो, आज पनि छ र भविष्यमा पनि रहन्छ नै । यसमा दुईमत हुनुपर्ने जरुरी म देख्दिनँ । जस्तो, हामीबीचमा आध्यात्मिक सम्बन्ध छ । पशुपतिनाथ, लुम्बिनीजस्ता महत्त्वपूर्ण स्थान नेपालमा छन्, जसको महत्त्व सारा भारतवर्षमा छ । सामाजिक सम्बन्ध उत्तिकै प्रगाढ छ । नातेदारको सम्बन्ध व्यक्तिगत रूपमा मेरो मात्र होइन, विहार र उत्तरप्रदेशको सीमावर्ती दुवै ठाउँमा वैवाहिक सम्बन्ध छ दुवैतिर । अर्थ व्यवस्थाका सन्दर्भमा पनि नेपाल र भारतको सबैभन्दा निकट सम्बन्ध छ । तपाईंहरूले जति बिजुली निकाल्नुहुन्छ, बजार भारतमा छ । पानी, बिजुलीको विकास गर्ने मामलामा नेपालभारत सम्बन्ध नै दिगो र भरपर्दो हो । दुवैतर्फ राजनीतिक सम्बन्ध पनि उत्तिकै निकट र प्रगाढ छ । धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक चार आयाममा भारतनेपालको सम्बन्ध सुमधुर छ, यो अझ सुमधुर बनाउनु आवश्यक छ । यसमा नेपाल र भारत दुवैको भलाइ छ ।
म यहाँलाई राजनीतिक सम्बन्धका बारेमा सोध्न चाहन्छु । मोदी सरकार बन्नुभन्दा अघि र पछि राजनीतिक सम्बन्धको आयाम बदलिएको मान्नुहुन्छ कि मान्नुहुन्न ?
म त्यसरी हेर्दिनँ । राजनीतिक सम्बन्ध त्यो वेला पनि थियो । प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह नेपाल गएनन् । दश वर्षसम्म प्रधानमन्त्री हुँदा पनि मनमोहनजी नेपाल नजानु एउटा विषय हो । मोदी अहिलेसम्म दुईपटक गइसकेका छन् । यो यथार्थ हो । तर, नेपालभारत सम्बन्धको मूल विषयमा के परिवर्तन भयो, मैले देखेको छैन । मनमोहनजीको सरकारका पालामा राजनीतिक इन्गेजमेन्ट अलिकति कम देखिएको हो । तर, यसअघिको राजनीतिक कालखण्ड हेर्नुहुन्छ भने इन्गेजमेन्ट पहिला धेरै थियो, त्यो स्तरमा अहिले छैन । जस्तो, गिरिजाप्रसाद कोइराला र चन्द्रशेखरको बीचमा कति राम्रो सम्बन्ध थियो । हाम्रो कंग्रेसका शीर्ष नेता र नेपालका तत्कालीन नेताका बीचमा कति नजिकको सम्बन्ध थियो । तर, अहिले त्यो तहको सम्बन्ध म पाउँदिनँ । दुईचारजना बिजेपीका सांसद नेपाल गए होलान् । तर, विशेष पहलकदमी उनीहरूले केही लिएजस्तो मलाई लाग्दैन र त्यो मैले अहिलेसम्म देख्न, महसुस गर्न पाएको छैन ।
नेपाल भारतको प्राथमिकतामा पहिला थिएन, अहिले छ भन्ने कुरा म मान्दिनँ । नेपाल सधैँ हाम्रो प्राथमिकतामा थियो, छ र भविष्यमा पनि हुनेछ । अहिले मोदी दुईपटक नेपाल जानुभएको मात्र हो । २५ अप्रिलमा आएको ठूलो भूकम्पपछि मोदीले सहयोगका लागि राम्रो पहलकदमी लिए । हेलिकोप्टर पठाए । राहत सामग्रीदेखि धेरै सहयोग जेजति गर्न सकिन्थ्यो, त्यो उनले गरे । नेपालमा केही तहमा असन्तुष्टि भयो । मिडियाको भूमिकाको आलोचना भयो । तर, भारत सरकार र जनताले नेपाल र नेपालीलाई ठूलै मद्दत गरे । विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराज नेपालको दाता सम्मेलनमा गएकी थिइन् र सहयोगको ठूलो राशि घोषणा गरिन् । मेरो विचारमा यो सरकारले नेपाल मामलामा गरेको यो नै ठूलो सहयोग हो । तर, यो सही होइन कि पहिलेका सरकारले नेपाललाई संकट पर्दा केही गरेनन् । नेपालभारत सम्बन्धका जे आयाम निरन्तर चलिरहनुपर्ने खालका थिए, ती चलिरहेका छन् । दुईपक्षीय मामलाका बारेमा छलफल चलिरहेको होला, पहिला पनि चलिरहेका थिए । यो के नयाँ भयो र ।
भारत र चीनको आर्थिक सम्बन्ध सुमधुर भइरहँदा नेपालमा चीनको पनि चासो पहिलाभन्दा बढेको देखिन्छ । विशेष गरी चीन र भारतको सुमधुर सम्बन्धबाट नेपालले कसरी फाइदा लिन सक्छ ? नेपाललाई तपाईंको सुझाब के छ ?
भारत र चीनको मजबुत सम्बन्ध नेपालका लागि लाभ मात्रै हुन्छ । भारत र चीन सम्बन्ध राम्रो भएन, तनाव बढिरहेको अवस्थामा त नेपाल त बीचमा पिसिन्छ, नेपाललाई नोक्सान मात्रै हुन्छ । सम्बन्ध सुमधुर भएको अवस्थामा भारतका तर्फबाट पनि र चीनका तर्फबाट पनि नेपाललाई लाभ हुन्छ । तर, नेपाल दुवै देशको अर्थ व्यवस्थासँग कहीँ न कहीँ जोडिनु आवश्यक छ । र, त्यहीअनुसारको नीतिनियम नेपालले बनाउनुपर्छ । अहिले भारतचीन सम्बन्ध सुमधुर भइरहेको छ । नेपालले बुद्धिमतापूर्वक लाभ उठाओस् भन्ने मेरो सदिच्छा, कामना र चाहना छ ।

top sidebar ads

समाचार

समाचार

recent posts comments tab