Friday, 30 January 2015

सुवास घिसिङको नेपाल साइनो

नेपाल र भारतबीच १९५० मा भएको सन्धीका आधारमा दार्जिलिङ नेपालको अधिनस्थ हुने तर्क गर्ने पहिलो व्यक्ति पनि घिसिड नै थिए । त्यसकारण ग्रेटर नेपाल अवधारणाका गुरु नै घिसिङ मानिन्छन् । 

 

-पर्शुराम काफ्ले-


भारतको पश्चिम वंगाल अधिनस्थ दार्जिलिङमा नेपालीभाषीहरुको बेग्लै राज्य गोर्खाल्याण्डका लागि भएको पहिलो हिंसात्मक आन्दोलनका नेता सुवास घिसिङको विहीवार निधन भएको छ । नयाँ दिल्लीको गंगाराम अस्पतालमा पाँचदिन देखि उपचारका क्रममा ७९ बर्षमा उनको निधन भएको हो । सन् ८०को दशकमा उनले गोर्खाल्याण्ड आन्दोलन चर्काए, सन् १९८६ मा वंगाल अधिनस्थ दार्जिलिङ गोर्खा पर्वत्य परिषद्मा सम्झौता गरे । त्यसपछि दुईदशक दार्जिलिङको प्रशासन सम्हालेर सन् २००८ मा उनी बाहिरिए । त्यसपछि राजनीतिकरुपमा निस्कृय रहेका उनी यो संसारबाट अस्ताए ।



GHISING
२२ जुन १९३६ मा दार्जिलिङको मञ्जु चिया वगानमा जन्मेका उनी नै भारतमा नेपालीभाषीहरुको बेग्लै राज्य हुनुपर्ने एजेन्डामा राजनीति थालेका पहिलो राजनेता थिए । पूर्व गोर्खा सैनिक र शिक्षक हुँदै राजनीतिमा हान्निएका घिसिङ्ले ५ अप्रिल १९८०मा गठन गरेको  गोर्खा नेशनल लिवरेसन फ्रन्टले १९८६–८८सम्म गोर्खाल्याण्ड आन्दोलन चर्काउँदा  १२ सय नेपालीभाषीको मृत्यु भएको थियो । आन्दोलनपछि पश्चिम वंगाल सरकारसँग भएको सहमति अनुसार  गोर्खा पर्वत्य पषिद् गठन गरेर घिसिङ्ले दार्जिलिङ्का प्रशासकका रुपमा दुई दशकजति शासन चलाएका थिए । परिषद् राज्यका रुपमा नभए पश्चिम वंगाल अन्तर्गतको एउटा सामान्य प्रशासकीय युनिट मात्र थियो । दुईदशकसम्म प्रशासनको बागडोर सम्हालेपछि दार्जिलिङमा फेरि गोर्खाल्याण्ड राज्य हुनुपर्ने आन्दोलन उठ्यो । पछिल्लो कालखण्डमा उनी भ्रष्टाचारमा तानिएपछि उनकै कार्यकर्ता विमल गुरुङको समूहले २००७ मा गोर्खाल्याण्ड राज्य माग्दै आन्दोलन चर्काएपछि घिसिङ २००८मा दार्जिलिङबाट जबर्जस्ती विस्थापित हुनुपरेको थियो । गुरुङ हाल गोर्खा टेरिटोरियल एड्मिनिस्ट्रेसनका प्रमुख छन् । नेपाली भाषालाई भारतीय संविधानको आठौँ अनुशुचीमा राख्न पनि गोर्खाल्याण्ड आन्दोलनकै देन थियो ।

घिसिङ्ले शुरुमा दार्जिलिङको तीनवटा हैसियतबारे कुरा उठाएको उनीसँग नजिकबाट संगत गरेका ग्रेटर नेपाल नेश्नलिस्ट फ्रन्टका अध्यक्ष फणीन्द्र नेपाल सम्झना गर्छन् । दार्जिलिङलाई भारतको संविधानअन्तर्गत राख्नुपर्ने, सन् १९५० को सन्धीको धारा ८ अनुसार नेपालको अधिनमा राख्नुपर्ने वा उपरोक्त दुवै अवस्था नहुँदा स्वतन्त्र मुलुकको हैसियतमा रहनुपर्ने तीनवटा विकल्पमाथि उनले प्रशस्त तर्क गरेका थिए । पञ्चायतका बेला नेपाल आएका बेला उनले राजा वीरेन्द्रलाई विन्तिपत्र लेखेर त्यहाँका नेपालीलाई आफ्नो रैती ठान्न र दार्जिलिडलाई नेपाल अधिनस्थ राख्न माग गरेका थिए । दरवारले भेट नदिएको र उनलाई अपेक्षित रेसपोन्स नगरेपछि उनले तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री पीवी नरसिंह रावलाई पत्र लेखेर भारत अधिनस्थ बनाउन माग गरेका थिए । नेपाल र भारतबीच १९५० मा भएको सन्धीका आधारमा दार्जिलिङ नेपालको अधिनस्थ हुने तर्क गर्ने पहिलो व्यक्ति पनि घिसिड नै थिए । त्यसकारण ग्रेटर नेपाल अवधारणाका गुरु नै घिसिङ मानिन्छन् । ‘पचासको सन्धीको धारा ८ अनुसार सुगौली सन्धी रद्द भयो । ग्रेटर नेपालको कुरा गर्ने उहाँ नै पहिलो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । मैले उहाँलाई गुरु मानेको छु’ मोर्चा अध्यक्ष नेपालले भने ।
२०५२ सालमा उनी नेपाल आउन खोजेका थिए । तर भारतको दबाबमा नेपाल सरकारले सुरक्षा दिन नस्क्ने भनेपछि उनले भ्रमण रद्द गरे । त्यसपछि उनी कहिल्यै नेपाल आएनन् । दुई दशक प्रशासन हाँकेको दार्जिलिङमा उनी विस्थापित भएको तीनबर्ष पछि सन् २०११ मा फर्केका थिए ।
पछिल्लोपटक राजनीतिमा उनी सक्रिय थिएनन् । सिलिगुडीमा बस्दै आएका उनी नयाँ दिल्लीमा केही समयदेखि उपचाररत थिए । उनी यौनउपन्यास निलो चोलीका लेखक हुन् । उनले सुवासको नामबाट सो उपन्यास लेखेका थिए ।
उनको निधनपछि दार्जिलिङमा शोक छाएको छ । दार्जिलिङका प्रशासक विमल गुरुङले घिसिङको निधनले आफू स्तब्ध भएको भन्दै स्थानीयले उनलाई सधैँ सम्झिरहने बताएका छन् ।

Saturday, 24 January 2015

राजा वीरेन्द्रसँग अनेकौँ स्मरण

-टीका धमला, पूर्व उपरथी-
राजा वीरेन्द्रका शाही पाश्र्ववर्ती
 

राजीव गान्धीसँग कसरी बिग्रियो सम्बन्ध ?

बढेको टीएडीए राजाले किन सरकारलाई फर्काइदिए ?

नागरिकता विधेयकमा राजाको असहमति के थियो ?

दरबारबाट घिऊ पठाउँदै किसुनजीलाई कसरी सम्झाए राजाले ?

भारतका राष्ट्रपतिसँग अन्तरंग बहस

अमेरिकामा पत्रकारले घेरेपछि राजाले के भने ?

 
पर्शुराम काफ्ले
 
 
राजा वीरेन्द्रसँग २० बर्ष काम गरेका नेपाली सेनाका अवकासप्राप्त उपरथी टीका धमलासँग मैले नयाँ पत्रिका दैनिकका लागि पुस १२, २०७१मा लामो कुराकानी गर्ने अवसर पाएँ । डिल्लीबजार भोजनगृहमा आयोतिज एक कार्यक्रम सकिएपछि उहाँकै साथमा २ः३० बजे कलंकीस्थित धमलाको निवास पुगेर थालिएको कुराकानी साँझ सात बजेसम्म चल्यो । साँढे चारघण्टाको कुराकानीको एउटा महत्वपूर्ण अंश पुस १४ गते नयाँ पत्रिका दैनिकको मध्यपृष्ठमा प्रकाशित छ । तर स्थानको सीमितताका कारण सबै बिषय प्रकाशन हुन सम्भव थिएन । नेपालडोर डट कममा उहाँको राजा वीरेन्द्रसँगको विस्तृत स्मरण प्रस्तुत छ । नयाँ पत्रिकामा प्रकाशित र अप्रकाशित दुवै विवरणहरु यसमा उल्लेख छ । संस्मरणका निमित म धमला जर्साबप्रति धेरै नै आभारी छु ।
 
  
 
म कक्षा ६ मा पढेको समयमा विदामा म गाउँ धादिङ ज्यामरुङ जाँदा युवराजधिराज रहेका बेला वीरेन्द्र सरकारको सवारी थियो । सेनाको युनिफर्म लगाउनुभएको थियो, दुब्लो हुनुहुन्थ्यो । राजाको छोरा आएको हेर्न हामी झुम्मियौँ । भोलिका राजा कस्ता होलान् भन्ने कौतुहलता थियो । पहिलोपटक त्यहीँ देखेँ ।
२०३१ सालमा सेनाको लप्टनबाट जागिर शुरु गरेँ । त्यो बेला लामो तालिमको प्रक्रिया पु¥याएर राजाकहाँ सेना र प्रहरीबाट दुईदुई जना एडीसी जाने चलन थियो । प्रक्रियामा परेर मलाई अफिसले दरबार पठायो । शिक्षालयमा म निर्देशक रहेर हतियारसम्बन्धि तालिम चलाइरहेको थिएँ । म दरवारमा छानिएको मलाई नै थाहा भएन । शिक्षालयको कमाण्डेन्ट राजेन्द्र राणाले भन्नुभयो, ‘तिमीलाई भीभीआईपी तालिमका लागि छानिएको रहेछ, तर अहिले नै म पठाउन सक्दिन । यो कोर्स यहाँ कसले चलाउँछ तिमी गएपछि ?’ म नजाने मूडमा पुगेँ । तर बोलावट भयो मलाई । अनि म गएँ । प्रहरीबाट गोविन्दप्रसाद थापा र सेनाबाट म गयौँ ।
म दुई बर्षका लागि गएको थिएँ । नारायणहिटीमा तालिमका बेला राजा वीरेन्द्रको सवारी भयो । त्यहाँ राजा देख्दा गर्व अनुभूति हुन्थ्यो । दोस्रो समय त्यहीँ देखेँ ।
तालिम सकिएपछि शान्तकुमार मल्ल जर्सावले गोविन्द थापाजी र मलाई राजाकहाँ लिएर जानुभयो । हामीले दाम राख्यौँ । राजाबाट हुकुम भयो, ‘मलाई थाहा छ, तिमीहरुले शुरुमा ड्युटी गर्न अप्ठेरो हुन्छ यहाँ । तर अप्ठेरो नमान्नु । सिनियरलाई सोध्नु । मलाई सोधे पनि हुन्छ । सजिलो गरी काम गर’ त्यो आवाज अहिले पनि घन्किइरहेको छ । मैले राजाको वोली पहिलोपटक त्यहीँ सुनेको थिएँ । मैले राजालाई गाउँमा देखेको भेटेको कुरा भनिँन । हाम्रो अनुशासनको कुरा थियो ।
२०४७ को संविधान आएपछि राजालाई रिलिफ महसुस भयो । मैले चुज लाइफ नामको किताब किनेँ । आनोल्ट टोयन्वी, दिसाकु इकेदाले लेखेको । जापानी लेखक इकेदा काठमाडौं आएका थिए । उनले राजालाई भेट्ने कार्यक्रम थियो । आधा घण्टाको समय दिइए पनि डेढघण्टा कुराकानी भयो । मैले पनि उहाँलाई होटल सोल्टीमा गएर भेटेँ । पूर्वीय र पश्चिमा दर्शनका बिषयमा लेखिएको किताबमा राजसंस्था बारे उल्ेलेख छ ।
युरोपका राजाहरुको बारेमा उल्लेख छ । युरोपका राजाहरुलाई जनता वा नेताले अब फाल्न सक्दैनन् । राजसंस्था त्यहाँ त्यतिबेला जान्छ जब राजाहरुले नै राजा हुने रुची देखाउँदैनन् । मैले राजासँग शेयर गरेँ र उहाँलाई दिएँ पनि । त्यसबेला राजाले मलाई भन्नुभयो, ‘हेर, राजा हुन सजिलो छैन । यो यस्तो गह्रौँ भारी हो, जहाँ पायो त्यहीँ विसाउन पनि पाइँदैन । यसबाट छुट्कारा पनि पाइँदैन । समय र परिस्थिति अनुसार मिलेर जानुपर्छ, त्यसपछि सजिलो गरी जान्छ ।’
एकपटक हामी र्याप्mिटङ गएका थियौँ । त्रिशुलीमा राजाको डुंगा अगाडि, हाम्रो पछाडि । मुग्लिनको तल टेन्टमा राती दुई बजे पुगेका थियौँ । राजा खुशी हुनुहुन्थ्यो । मलाई बोलाउनुभयो, ‘तिमी यता आऊ’ । म ड्युटीमा थिएँ । राजाले भन्नुभयो, त्यहाँ पर एउटा झरना छ, म नुहाउँछु ।’
नीलो सफा झरना बगेको थियो, सानो पोखरीमा सफा पानी थियो । अरु कसैलाई नआउन भन्नुभयो । उहाँ गएर नुहाउनुभयो । म क्यामेरा लिएर गएँ । राजा साह्रै खुशी हुनुहुन्थ्यो । फोटो खिच्न मन लाग्यो । अनुमति मागेँ । राजाबाट हुकुम भयो, ‘तिमीलाई किन चाहियो फोटो ?’ मैले भनेँ राम्रो छ ।  त्यसपछि ल खिच, तर अरुलाई नदेखाउनु भनेर तयार हुनुभयो । त्यो फोटो अहिले पनि मसँग छ ।
राजासँग धेरै व्यक्तिगत क्षणहरु छन् ।
दिपायलको क्षेत्रीय भ्रमणमा राजाबाट एकजना व्यक्तिलाइ भेट दिनुभयो । भेटघाट सकिएपछि साँझ राजा वरिपरि घुम्न सौखिन हुनुहुन्थ्यो ।  ड्युटीमा भएकोले म पछिपछि जान्थेँ । राजाले भन्नुभयो, ए टीका, त्यो मान्छे (केहीबेर अघि भेटेको)लाई चिन्छौ ?’ मैले भनेँ, ‘चिन्छु सरकार ।’ राजाले भन्नुभयो, ‘यो मान्छे बदमास छ रे । गाउँमा आफू चाहिँ महिन्टोल (पेट्रोलम्याक्स) बाल्छ रे, अरुले चाहिँ लालटिन बालेको पनि रिस गर्छ रे ।  यसको विकल्पमा कोही मान्छे छ कि बुझ त ।’ म मेजर थिएँ । मैले को मान्छे खोज्नु ? राजाले कसरी मान्छेलाई नजिकबाट चिन्नुभयो, हामीले बुझ्न नसक्ने ।
०००००००००
राजा वीरेन्द्रसँग म धेरै पटक विदेश गएको छु । सम्झनाका धेरै क्षण छन् ।
एकपटक वैंगलोर सवारी भएको थियो । त्यहाँ सामूहिक फोटो खिच्ने कार्यक्रम थियो । सबैले टोपी लाएका थियौँ । तर शाही नातेदार एकजनाको शीरमा टोपी थिएन । उनलाई राजाबाट हुकुम भयो, ‘तिमी बाहिर जाऊ, टोपी लाएका छैनौँ । तिम्रो फोटो नखिच्ने ।’ आफ्नै नातेदारले टोपीका कारण फोटो खिच्न पाएनन् ।
००००००००
मैले सुनेअनुसार राजा वीरेन्द्र वीपीलाई धेरै मान्नुहुन्थ्यो । २०३३ सालमा विपी राष्ट्रिय मेलमिलापको सिद्धान्त लिएर आउनुभयो । भारतमा जब इन्दिरा गान्धीले स्टेट अफ इमर्जेन्सी लगाएपछि त्यसको विपीले विरोध गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँलाई प्रेसर प¥यो । बिपी प्रम भएपछि क्याविनेटमा भारतको प्रतिनिधित्व मान्नुभएन । इजरायल भ्रमण भारतले मानेन । आत्मबृत्तान्तमा यी कुरा छन् । विपीको देहावसान भएपछि राजा वीरेन्द्रले परिवारलाई समवेदना पठाउनुभएको छ ।
०००००००
२०३८ सालदेखि म राजा वीरेन्द्रको निकट रहेँ । त्यो पञ्चायतको पिक समय थियो । राजा फ्रस्टेट हुनुहुन्थ्इो । किनभने दरवारमा अनेकथरि कुरा लगाउँथे ।
वीरेन्द्र आफ्नो छाता आफैँ ओढ्न नसक्ने राजा भनेर कतिपयले टिप्पणि गरे । तर त्यस्तो होइन । उहाँ राष्ट्रियताप्रति चिन्तित, सिस्टम राम्रो हुनुपर्छ भन्नेमा हुनुहुन्थ्यो । टिमवर्कमा विश्वास राख्ने उहाँले पञ्चायतमा जजसलाई कामको जिम्मा दिनुभयो, जिम्मा लिनेहरुको कामबाट राजा सन्तुष्ट हुनुहुन्थेन । २०४६ सालमा पोखरा सवारी हुँदा म सँगै थिएँ । आन्दोलन भइरहेको थियो । ड्युटीमा रहेको म छेउमा बसेर सबै कुरा सुनिरहेको थिएँ । भेट्न जानेहरुले भन्थे, ‘यो आन्दोलन मुठ्ठिभरको हो, केही पनि होइन ।’ तर राजाले राती ११ बजे बहुृदलीय व्यवस्था जारी गर्नुभयो । त्यो भन्दा अगाडि राजा वीरेन्द्रले भनेको कुरा मैले सम्झेको छु । मेरो दैलो अगाडि नेपाली गोली लागेर मर्न थालिसक्यो । तिमीहरु यसलाई साधारण अवस्था मान्छौ ? यो साधारण अवस्था होइन । जनतालाई अधिकार दिनुपर्छ ।
राजा वीरेन्द्र बाहिर पढेर बाहिरी संसार चिनेका । उहाँले क्षेत्रीय, ग्लोबल राजनीतिको ट्रेन्डका आधारमा जानुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । २०३६ सालको जनमतसंग्रह, २०४६ को बहुदल घोषणा त्यही आधारमा भयो । त्यसो नगरेको भए पनि त हुन्थ्यो होला नि । राजा वीरेन्द्र समय परिस्थिति अनुसार अधिकार जनतामा दिँदै जानुपर्छ भन्ने मान्यतामा हुनुहुन्थ्यो ।
मैले सुने अनुसार दरवारका सिनियर मान्छेले भनेको । पाकिस्तानमा सार्क शिखर सम्मेलन हुँदा वीरेन्द्र सरकार चियापानमा सवारी नहुँदा राजीव गान्धीसँग मनमुटाब भयो । १९८८ तिरको कुरा हो । म बेलायतमा स्टाफ कोर्स गर्न गएको थिएँ । त्यसपछि यहाँ नाकाबन्दी लाग्यो ।
हरेक मुलुकको आफ्नो नेशनल इन्ट्रेस्ट हुन्छ । भारतको पनि हुन्छ । कसको राम्रो कूटनीतिक कौशल छ, त्यसको हात माथि हुन्छ । यो लिडर वा वार्ताकार सबैको हकमा लागू हुन्छ । भारतको ऊर्जा संकट थियो त्यतिबेला । छिमेकका हिसाबले नेपालमा विद्युत उत्पादन गर्ने दावा गर्ने कुरा भारतको स्वभाविकै हो । यहाँ दुई खालका राष्ट्रवादी । एउटा भारतलाई गाली गर्ने, अर्को पूर्ण आत्मसमर्पण गर्ने । राजा वीरैन्द्रको फरक शोच । एउाट आत्मसम्मानमा बस्ने ।
मैले सुने अनुसा माथिल्लो कर्णाली सन्सारका तीनवटा सबैभन्दा सस्तोमध्येको आयोजना । भारतसँग महाकाली नदीको पनि कुर चलिरहेको थियो । राजा वीरेन्द्रले  भन्नुभयो, कर्णाली नेपाल आफैँले बनाउँछ, महाकालीमा कसरी सहकार्य गर्ने, छलफल गरौँ । हामीलाई बढी भएको ऊर्जा हामी दिन्छौँ । यसमा कुरा नमिलेपछि भारतले त्यो कदम चाल्यो । सोनियाँ गान्धीलाई पशृुपति छिर्नै नदिएका कारण भन्छन् कतिपयले । यो कारण होइन । मुख्य कुरा राष्ट्रिय स्वार्थका कुरामा राजा वीरेन्द्रले लिएको अडानका कारण भारतले नाकाबन्दी ग¥यो ।
०००००००००००००
अर्को देशबाट हतियार ल्याउन नहुने कुरा काहिँबाट पनि लेखेको छैन । पहिला हरेक सामान भारत भएर आउँथ्यो । त्यो अवस्थामा भारको स्वीकृति लिनुपथ्र्यो । यो अन्तराष्ट्रिय प्रचलन हो । अर्को मुलुकबाट किन्नै नपाइने भन्ने होइन ।
चीनबाट एण्टी एयरक्र्याफ्ट गन किनिएको हो । तर त्यसको जबाफ त किसुनजीले भारत भ्रमणमा जाँदा दिइसक्नुभएको थियो । उहाँको भनाई थियो, जहाँबाट सस्तो थियो, राजा वीरेन्द्रले त्यहीँबाट ल्याउनुएको हो । तपाईँहरु सस्तोमा दिनुस्, म यहीँबाट किन्छु ।
नेपाल स्वतन्त्र र सार्वभौम मुलुक भएको सन्देश त्यो निर्णयबाट भएको थियो । राजा वीरेन्द्रले चीन र भारतबीच सन्तुलन मिलाउनुभएको थियो । कोहलपुर बनबासा बाटोको ठेक्का ग्लोबल टेन्डरमा चीनलाई परेपछि भारतलाई चिन्ता भयो । त्यहाँ उसको चासोलाई अन्यथा लिनु हुँदैन । त्यतिबेला दरबारका सचिव रहनुभएका व्यक्ति (अहिले जिवितै हुनुहुन्छ, नाम नलिउँ)को घरमा विहानै ६ बजे भारतीय राजदूत पुग्नुभएछ । यो कुरा सुनाइदिनुप¥याृे दरवारमा । दर्शन भेट मिलाइदिनुप¥यो भनेछन् । वीरेन्द्रकहाँ कुरा पुग्यो । त्यसपछि उहाँले चिनियाँलाई व्यक्तिगतरुपमा सम्पर्क गरेर मेरो अर्को छिमेकीलाई असहज भयो । चीनले वीरेन्द्रको कुरा मानिदियो । राजाको अनुरोध नमानेर चीन अन्तराष्ट्रिय अदालतमा जान सक्थ्यो र उसले मुद्दा जित्थ्यो । चीनले चित्त नदुखाएको होइन, तर राजा वीरेन्द्रको मन राखिदियो ।
राजा वीरेन्द्र बर्षको एकचोटी क्वाइट डिनरमा एकजना एडीसी मात्र लिएर चिनियाँ दुताबास र भारतीय दुताबासमा जानुहुन्थ्यो । यो कुरा धेरैलाई थाहै छैन । त्यहाँ राजदूत र राजामात्रै बस्नुहुन्थ्यो । राजासँग् म धेरैपटक गएको छु । दुवै देशलाई यसरी पनि राजाले विश्वासमा लिनुभएको थियो । अहिले दुवै देश विश्वस्त छैनन् । अरु दुताबासमा राजाको त्यसरी सवारी भएको मलाई थाहा छैन ।
म राजा वीरेन्द्रसँग ९ पटक भारत गएको छु । तीन÷चार पटक भारतको राष्ट्रपति भवनमा बसेको छु राजासित । म सम्झिन्छु, एकपटक भारतका नेताहरुले राजालाई भने, ‘योर मेजस्टी, तपाईँका नेताहरु मन्त्री भएका बेला आएर एउटा, नभएको बेला अर्को कुरा गर्नुहुन्छ ।’ राजाले हाम्रा नेताको बचाउ गर्नुहुन्थ्यो । मैले धेरैपटक नजिकै बसेर सुनेको छु । भारतीय नेतालाई राजा भन्नुहुन्थ्यो, ‘तपाईँहरुले उहाँहरुको कुरा बुझिदिनुपर्छ । मन्त्री हुँदा उहाँको एउटा जिम्मेबारी हुन्छ, नहुँदा पार्टीको अर्को जिम्मेबारी । नेताहरुको यो समस्या तपाईँहरुले बुझ्नुपर्छ ।’
एकपटक भारतीय राष्ट्रपति कलामउद्दिनको निम्तामा दिल्ली गएको क्षण सम्झिन्छु । राष्ट्रपति मुस्लिम भए पनि गीताको गहिरो ज्ञान रहेछ । गीताका बिषयमा राजासँग भयो । कुनै ठाउँमा गीतामा भनिएको छ– राजा भगवान विष्णुको मानवीय स्वरुपमा हनुहुन्छ । राजा बेस्सरी हाँस्नुभयो, हामी पनि दंग प¥यौँ । वीरेन्द्रले जबाफ दिनुभयो, ‘नो, तपाईँ पनि त्यस्तै हो जस्तो म हुँ । राजालाई विष्णको अबतार भनेको सबैभन्दा उच्च स्थानमा भन्ने अर्थमा हो । तपाईँ पनि त्यही ठाउँमा हुनुहुन्छ ।’ त्यसपछि ठूलो हाँसो भयो । म त्यो क्षण कहिल्यै पनि बिर्सिन्न ।
एकपटक सरकारले टीएडीएको नियम चेन्ज गरेछ । प्राइभेट भिजिटमा हामी जयपुर गएका थियौँ । राजा वीरेन्द्रको नातेदारको विवाह थियो । १२ दिनको भिजिट थियो । राजासहित हामी सबैले पहिलाको भन्दा धेरै पैसा पायौँ । फर्केर आएपछि राजाले सोध्नुभयो, ‘यसपाली कति पैसा पायौ ? हामीले भन्यौँ । राजालाई चित्त बुझेनछ । उहाँले सम्बन्धित सरकारी अधिकारीलाई बोलाउन लगाउनुभयो र भन्नुभयो, भारतमा जाँदा यति धेरै टीएडीएको नियम किन ? यो चेन्ज गर्नुप¥यो ।  सार्क मुलुकमा एउटा रेट, युरोप अमेरिकामा अर्को, होस्ट कन्ट्रीले बस्नखानको व्यहोर्छ भने एउटा रेट, व्यहोर्दैन भने अर्को रेट बनाउन भन्नुभयो । भारतमा लिएको टीएडीए राजाले सरकारलाई फिर्ता गर्नुभयो । हामीले पनि फिर्ता ग¥यौँ । यो २०४७ सालपछिको घटना हो ।
००००००००००००
पञ्चायतमा दुईवटा समूह हून्थ्यो । राष्ट्रिय पञ्चायतको एउटा, प्रधानमन्त्रीको अर्को । राजाको क्षेत्रीय भ्रमणमा सवारी मन्त्री जान्थे उनले प्रधानमन्त्रीको प्रतिनिधित्व गर्थे । राष्ट्रिय पञ्चायत अध्यक्ष पनि सँगै जाने । राजासँग विकास लिनेबेला हानाथाप हुन्थ्यो अध्यक्ष र मन्त्रीका मान्छेहरुको । वास्तवमा दुईवटा समूह नै हुन्थ्यो त्यो बेला । पानी नभएका ठाउँमा धारो उद्घाटन गर्न लगाउने, खोलाको तीरमा खानेपानी योजना उदघटन गराउनेजस्ता काम हुन्थे त्यो बेला । भ्रमणमा रानीको बेग्लै कार्यक्रम हुन्थ्यो, वालमन्दिर लगायतका ठाउँमा । रानीको सवारीमा अध्यक्ष जानुहुन्थ्यो । राजासँग सवारीमन्त्री । त्यसक्रममा अध्यक्षले रानीलाई कुनै योजनाका बारेमा कुरा सुनाउनुहुन्थ्इो । साँझ छलफल हुँदा रानीले भन्नुहून्थ्यो फलाना ठाउँमा योजना दिँदा के हुन्छ ? तर राजाले भन्नुहुन्थ्इो, हेर यहाँ कसैले जित्ने हार्ने कुरा छैन । देशले हार्नु हुँदैन । मैले हारेर केही हुँदैन । मलाई कन्भिन्स गर होइन भने मान्दिन भन्नुहून्थ्यो । रानी ऐश्वर्यको अर्को रुप, राजाको अर्को रुप भन्ने हल्ला वाहिर छ । तर त्यस्तो होइन । वीरेन्द्र सरकारका अगाडि कसैको केही लाग्दैन्थ्यो । मैले त नजिकबाट देखेको छु ।
००००००००
००००००००००
२००४ मा म बेलायतमा अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध बिषयमा एमए गर्न जाँदा सार्कका बिषयमा रिसर्च गर्नुपर्ने भयो । मैले त्यही क्रममा थाहा पाएको हुँ कि शेख मुजिबर रहमान र राजा वीरेन्द्रको पहलमा सार्क स्थापना भएको हो । उहाँहरुको काठमाडौंमा भेट भयो । राजा वीरेन्द्रले भारतका प्रम राजीव गान्धीसँग र वंगलादेशका राष्ट्रपतिले पाकिस्तानसँग कुरा गर्ने सहमति भयो । त्यही अनुसार कुराकानी भयो ।
तेस्रो सार्क हुँदा मोटर ल्याइएको हो । वीरेन्द्र सरकारका पालामा ल्याइएको हो । तेस्रो सार्क होस्ट गर्दा सोनियाँ गान्धीलाई पनि बुलेट प्रुप मोटर चाहिन्छ भन्ने भारतको माग भयो । तर छैन के गर्ने ? तुरुन्तै जर्मन राजदूतलाई फोन गरेर कसरी व्इवस्था गर्न सकिन्छ भनेर सोधखोज भयो । एउटा अरबियन देशले अर्डर गरेको मोटर रहेछ । बायाँ तिर स्टेरिङ भएको मोटर । राजाले भन्नुभयो, त्यही भए पनि ल्याउनु । जर्मनबाट ल्याइयो । तर एयरपोर्टमा मोटर निकाल्ने क्रेन थिएन हामीसँग । राजा वीरेन्द्रले व्यक्तिगतरुपमा थाइ नरेशसँग अनुरोध गर्नुभयो । थाइ नरेशले क्रेन पठाइदिनुभयो र त्यसले मोटर निकालियो ।
००००००००००
२०४७ सालको संविधानमा शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब राख्नुपथ्र्यो । नराखेर गल्ती भयो । भारतलाई कन्भिन्स गराउन नसक्नु हाम्रो कूटनीतिक कमजोरी भयो त्यो बेला । भारत एउटा रिजनल जोन अफ पिसबाट जाउँ भन्नेमा थियो । नेपाल भारतको सुरक्षा चासोमा निश्चयपनि पर्छ । नेपाल र भारतको भूअवस्थिति हामी परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ । उत्तरको हिमाल दक्षिण राख्न सक्दैनौँ । जियोपोलिकल कम्पल्सन हो यो । नेपाल भारत सम्बन्ध नियरेस्ट एण्ड डियरेस्ट हुनैपर्छ । यो भौगोलिक वाध्यता हो । भारतले समर्र्थन गरेको भए जोन अफ पिस लागू हुन्थ्इो, राम्रो हुन्थ्यो भन्ने मलाई लाग्दैन । त्यतिबेला भारतलेपनि त केही न केही शोचेको थियो । हामीेले उसलाई बुझाउन सकेनौँ, हाम्रो एप्रोच गलत पो थियो कि । यसलाई हामीले निरन्तरतामा राख्न नसक्नु गल्ती भयो । ११६ देशले समर्थन गरेको शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब ०४७ को संविधान र अन्तरिम संविधानमा राख्नुपथ्र्यो । तर माइनस गरियो । राम्रो भएन । हाम्रो सम्पत्ति थियो त्यो । यो दुर्भाग्य भयो । हामीले एउटा मोडल पेश गर्नसक्थ्यौँ । सकेनौँ । हामी असफल भएका हौँ ।
२०४७ सालको संविधान बनाउँदा राजाले शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब  राख्न खोज्नुभएको थियो । म सम्झन्छु, एक दिन मेरो विहानको ड्युटी थियो । विहान ९ बजे प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई आउनुभएको थियो । भट्टराईजी, विश्वनाथ उपाध्याय, दरवारका एकजना सचिव र राजाबीच कुराकानी चल्यो । राजाले भन्नुभयो, ‘संविधान सन्तुलित बनाउँ ताकि भोलि प्रधानमन्त्रीलाई र मलाई काम गर्न गाह्रो नहोस् । पिस अफ जोन नछुटाउँ भन्ने वीरेन्द्रको चाहना थियो । विहान किसुनजी कन्भिन्स हुनुभयो । म गर्छु सरकार भन्नुभयो । म पनि त्यहीँ थिएँ । किसुनजी विश्वस्त हुनुभयो । विश्वनाथजी पनि कन्भिन्स हुनुभयो । दिउँसो त्यही दिन खुल्लामञ्चमा आमसभा थियो । किसुनजीले बोल्नुभयो, दरवारले संविधान यसरी बनाउन खोजेको छ ।’ उहाँले बोल्नासाथ दरवारमा कुरा आयो । राजाले त्यही साँझ ६ बजे प्रधानमन्त्रीलाई बोलाइयो । राजाले भन्नुभयो, प्रधानमन्त्रीज्यू, मैले देशलाई राम्रो होस् भनेर तपाईँलाई सुझाब दिएको थिएँ । तपाईँले दिउँसो बोलेको कुरा मैले सुनेँ । तर अब तपाईँले जे ल्याउनुभयो, म त्यसमै हस्ताक्षर गरिदिन्छु । ’ राजाले त्यतिबेलै भविश्यवाणि गर्नुभएको थियो, ‘किसुनजी, तपाईँहरुले बनाएको संविधानले बढीमा १० बर्ष भन्दा बढी काम गर्न गाह्रो छ ।’ यो कुरा सुन्ने म मात्र होइन, अरु पनि हुनुहुन्थ्यो । आखिर भयो त्यही । २०४७ सालको संविधानले प्रधानमन्त्रीलाई कागजीरुपमा बलियो बनायो । तर यथार्थमा प्रधानमन्त्री निरिह भए । आफ्ना मन्त्रीको विकृति रोक्न प्रधानमन्त्री नसक्ने अवस्था भयो । २०१५ सालका केही व्यवस्था राख्ने वीरेन्द्रको चाहना थियो । तर नेताहरुलाई यस्तो प¥यो कि २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जसरी संसद विघटन गर्छन कि । वीरेन्द्र स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो, ‘यसरी काम गरौँ कि मलाई अप्ठेरो परेमा तपाईँलाई दोश दिने, तपाईँलाई अप्ठेरो परेमा मलाई दोष दिने । यसरी जाउँ । संविधान बनाउँ ।’
००००००००
किसुनजीलाई भातमा घिऊ हालेर खान खुब मन पर्नेरहेछ । राजा वीरेन्द्रले यो कुरा थाहा पाउनुभएछ । पोखरा जाँदा किसुनजी सातामा एकपटक जाहेरीमा जानुहुन्थ्यो । हामी एडीसी प्रधानमन्त्रीज्यूलाई लिन जानुपर्ने । प्रधानमन्त्रीज्यूलाई घिऊ र भात मन भनेर राजाले नै दरबारबाट घिऊ पठाउनुहुथ्यो किसुनजीलाई । पोखराको राष्ट्रबैंकको गेस्टहाउसमा प्रधानमन्त्री बस्नुहुन्थ्यो । त्यहाँ मैले देखेको छु, किसुनजीले पलेटी मारेर खाना खानुभयो । किसुनजीले ‘ओहो, दरबारबाट आएको घिऊ, राजाले बक्सेको घिऊ मिठो हुन्छ ’भन्दै खाना खाएको मलाई झल्झली याद भइरहेको छ ।
००००००००
अन्तरिम सरकारका पालामा एउटा घटना भयो । एकजना प्रहरी मारिए र गृहमन्त्री योगप्रसाद उपाध्याय मारिएका प्रहरी बोकेको ठेलागाडा पछिपछि हिँड्नुप¥यो । त्यो साँझ किसुनजीले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा गर्न खोज्नुभयो । दरवारमा राजासँग उहाँले भन्नुभयो, ‘सरकार, म असफल भएँ, राजीनामा गर्छु ।’ राजाले भन्नुभयो, ‘तपाईँले यो के भन्या ? म सहयोग गर्छु तपाईँलाई । राजीनामा गर्नु हुँदैन ।’ धैर्य गर्नुस् सबै नेपाली भनेर भोलिपल्ट राजाको सन्देश आयो । प्रधानमन्त्रीलाई उहाँले त्यसरी सहयोग गर्नुभयो ।
०००००
नेपाली सेनाका सुप्रिम कमाण्डर राजा हुनुहुन्थ्यो । उहाँ सुरक्षा निकायलाई सकेसम्म आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । उहाँकै पहलमा जर्मनबाट मेशिन ल्याएर सुन्दरीजलमा हतियार मर्मत भइरहेको छ । जर्मन हेक्लर एण्ड कोक कम्पनीले नेपालमा हतियार एसेम्बल गर्ने र दक्षिण एशियामा बेच्ने जसले गर्दा नेपाली सेनालाई आवश्यक हतियार यहीँ तयार हुने । यो प्रसंग अगाडि बढेको थियो । कम्तिमा हामीलाई मात्रै हतियार पु¥याउन सक्यौँ भने पनि राम्रै हुन्थ्यो । नेपाली सेनाले लगाउने पोशाक हेटौँडाबाट उत्पादन हुन्थ्यो । हेटौँडा गएका बेला राजाले भन्नहुन्थ्यो, ‘सेनालाई लगाउने लुगा यहीँ बनाउनुपर्छ ।’ राजा पनि यहीँ बनेको युनिफर्म लगाउनुहुन्थ्यो । सेनालाई उहाँ धेरै नै माया गर्नुहुन्थ्यो ।
२०४७ पछिको कुरा गर्दैछु । त्यतिबेला एकजना मेजर जनरललाई भ्रष्टाचार अभियोगमा सात बर्ष जेल हालियो । राजा भ्रष्टाचार सहनुहुन्नथ्यो । संवैधानिक राजा हुँदा हुँदै पनि सेनाको कमाण्डरका हिसाबले मेजरजनरललाई जेल हाल्नु ठूलो कुरा थियो । त्यसपछि त्यो तहको को जेल परेको छ ?
००००००००००००
राजा वीरेन्द्रसँग विश्व नेता हुने विशेषता र खुबी थियो । १९८३ मा राजाको अमेरिकाको स्टेट भिजिटमा सवारी थियो । अमेरिकी पत्रकारहरु बाहिरै प्रतिक्रिया लिन आए । हेड अफ द स्टेट भएकोले बाहिर बोल्नु हुँदैन भन्यौँ हामीले । राजा बिबादमा पर्नुहोला भन्ने भयो । सानफ्रान्सिस्कोमा  दिउँसो लन्च खाइसकेपछिको समय थियो । राजाले भन्नुभयो, नरोक, म कुरा गर्छु । अमेरिकी पत्रकारले ‘मिस्टर वीरेन्द्र’ भनेर प्रश्न सोधे । वीरेन्द्रले बोल्नुभएको बिषय भोलिपल्ट सारा अमेरिकी मिडियामा आयो । उहाँलाई त्यसले अमेरिकामा चिनायो । डेमोक्रेटाइजिङ द मोनार्कमा राजाका ट्युटरले पनि राजाले टोपी र नेपाली लुगा लगाएको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् ।
२०३८ सालमा उहाँ अल्पविकसित मुलुकको सम्मेलनमा अतिथिका रुपमा पेरिस जानुभयो । म पनि साथमा थिएँ । राजाले सम्बोधनका क्रममा भन्नुभयो, ‘अहिले म यहाँ बोलिरहँदा मेरो कानममा गरीब देशका बच्चाहरुको रोदन क्रन्दन सुनिरहेको छु । उनीहरुले दाल भात, खाना मागिरहेका छन्, ठूला मुलुकले बम दिइराखेका छन् । को हो बम दिने ? संसारमा अस्थिरता किन ल्याउँछौ तिमीहरु ?’ त्यो भाषणले राजालाई धेरै चर्चामा ल्यायो ।
००००००
गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री हुँदा दरवारमा संसदबाट नागरिकता विधेयक लालमोहरका लागि पठाइयो । राजालाई चित्त बुझेन । प्रधानमन्त्रीलाई बोलाएर भन्नुभयो, ‘म यो विधेयकमा कन्भिन्स छैन । अफिसियल्ली म यो फर्काउँदिन । तपाईँ आफ्ना साथीहरुसँग कुरा गर्नुस् ।यसले देशलाई राम्रो गर्दैन ।’ दोस्रोपटक आउँदा पनि गिरिजाबाबुले अडान लिनुभयो । फेरि पनि उहाँको एउटै अडान थियो । कानूनी विज्ञहरुसँग सल्लाह भइसकेको थियो । अर्कोपटक आउँदा गिरिजाबाबुलाई राजाले भन्नुभयो, ‘तपाईँ अन्यथा नलिनुस् । यो देशको पक्षमा छैन । यो विधेयक म सर्बोच्च अदालतमा पठाइदिन्छु । अदालतले जे भन्छ, त्यो मान्छु ।’ गिरिजाबाबु राजाप्रति इमान्दार हुनुहून्थ्यो । उहाँले भन्नुभयो, ‘हस सरकार ।’ प्रधानमन्त्रीलाई भनेरै राजाले सर्बोच्चमा पठाउनुभएको हो । राजाले विधेयक ठीक छैन, प्रधानमन्त्रीलाई कन्भिन्स गराउनुस् भनेर कांग्रेसका नेताहरुलाई पनि शेयर गर्नुभएको थियो ।
०००००००००
मदन भण्डारीले टुंडिखेलबाट भाषण गर्नुभयो, ‘राजालाई राजनीति गर्न मन छ भने श्रीपेच फुकालेर टुंडिखेल आइबक्स्योस् । दरबारमा बसेर चलखेल नगरिबक्स्योस् ।’ त्यसपछि उहाँसँग राजाको भेटको कार्यक्रम भयो । दरबार आउँदा उहाँ तनाबमा हुनुहुन्थ्यो, बस्नुस् भन्दा पनि मान्नुभएन । पुग्नासाथ सोझै राजासँग कुराकानी गर्नुभयो । बाहिर निस्किएपछि कुर्शीमा थचक्क बस्नुभयो । पानी माग्नुभयो । कालो टोपी लाउनुभएको थियो । अर्को मान्छे भेट्ने टाइम भइसकेको थियो । मदनजीको बिषयमा हामीले जानकारी दिएपछि राजाले भन्नुभयो, ‘केही भयो कि ? मोटर मगाएर पठाइदेऊ ।’ हामीले मोटर मगाइसकेका थियौँ, उहाँ जानुभयो । त्यो भेटपछि मदन भण्डारीले भाषण गर्दा भन्नुभयो, ‘राजा पनि यो देशका शक्ति हुन् ।’
मनमोहन अधिकारीलाई पनि राजा वीरेन्द्रले मान्नुहून्थ्यो । उहाँ प्रधानमन्त्री भएपछि कतिपयले राजालाई भन्थे, ‘सरकार, कम्युनिष्ट प्रधानमन्त्रीसँग कसरी काम गर्ने ? ’ राजाले भन्नुहून्थ्यो, ‘एमालेले २०४७ को संविधान मानेको छ । मलाई जो भए पनि के फरक पर्छ ?’कुनै पनि प्रधानमन्त्रीप्रति राजाको भिन्नमत थिएन । सबैलाई एउटै रुपमा हेर्नुहुन्थ्यो ।
२०४७ सालपछि हरेक पार्टीले शोचे, राजा वीरेन्द्रले मलाई मात्रै मानिदिउन् । कांग्रेस, एमाले, राप्रपा र अन्य दलले यही शोचे । राजालाई लाग्थ्यो, म सबैको राजा । गरिब धनी, हिमाल पहाड तराई सबैको राजा । मलाई सम्झना छ, सुरक्षा निकायका प्रमुखले राजालाई भन्थे, सरकार आज यतिजना माओवादी मा¥यौँ । राजा भन्नुहुन्थ्यो, ‘तिमीहरुले साँच्चिकै माओवादी मा¥यौ वा मारेनौ थाहा छैन । माओवादी नै मा¥यौ भने पनि नेपालीलाई मा¥यौ । नेपाली मारेर माओवादी सकिँदैन । माओवादी आन्दोलन कसरी शुरु भयो, त्यतातिर शोच ।’
माओवादीसँग कुराकानी गर्नका लागि राजाले विभिन्न मान्छेलाई भन्नुभयो । एउटा पात्रका रुपमा दिलिप रायमाझी खटिनुभयो । अरु पनि धेरै तिरबाट कामहरु भए ।
००००
राजा वीरेन्द्रले टेकओभर गर्ने योजना थियो भनेर म कन्भिन्स छैन । भ्रष्टाचार बढेको, सबै क्षेत्रमा समस्या हुन थालेको, पार्टीभित्र उत्पन्न कलह, सांसद किनबेचजस्ता कुराहरुले राजाको चित्त बुझेको थिएन । पार्टीलाई विश्वासमा नलिइ केही काम गर्ने उहाँको शोच नै थिएन । वंगलादेशमा सेनाको व्याकिङमा नागरिक सरकार बन्यो केही समयका लागि । त्यसमा वंगलादेशमा दलहरुले समर्थन गरे । उहाँले यदि कुनै कदम चाल्नुपर्ने शोचेको भए सबै दलको विश्वास लिनुहुन्थ्यो ।
००००००००
राजा वीरेन्द्रको अन्तिम सवारी मैले नै चलाएको थिएँ, जेठ १९ गते साँझ डिल्लीबजारस्थित बडागुरुज्यू केशरीराज पाण्डेको घरमा । त्यही दिन राती घटना भयो । म स्पष्ट छु, ‘तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रको हातबाट गोली चलाइएको हो र उहाँबाटै घटना भएको हो ।’ बाहिरका संस्थाहरु लागे भनेर अनेक प्रचारप्रसार भए । दीपेन्द्र सरकारले राक्षसी प्रबृत्ति देखाए । त्यो घटना मानव समाजमा हुने नै चीज हो । नेपालीहरुको धरोहर भएका हिसाबले त्यो घटनाप्रति कौतुहलता हुने स्वभाविक हो । म बनावटी कुरा गर्दिन । घटनापछि ज्ञानेन्द्र सरकार धेरै नै चिन्तित हुनुभयो । उच्चस्तरीय आयोग गठन भयो । माधव नेपालजी बस्छु भनेर पनि बस्नुभएन । बाँचेकाहरुको पनि बयान आयो । हामीे अझै कन्भिन्स छैनौँ । भूतप्रेत आदि विविध बास्तुजन्य कारणले हत्याकाण्ड भएको स्थान त्रिभुवन सदन भत्काइयो । त्रिभुवन सदन देख्नेवित्तिकै मन खिन्न हुन्छ । दिनदिनै कति हेरेर बस्ने ? त्यो केसमा राजपरिवारका कोही पनि संलग्न छैनन् । उनीहरुको संलग्नता कहिल्यै पनि पुष्टि हुने छैन । युवराज दीपेन्द्रले हतियार राख्नुहुन्थ्यो । यो सुरक्षा सिद्धान्त विपरित थियो । छोराले बाबुलाई त्यसरी गोली हान्लान् भन्ने शोचेका थिएनौँ । पारिवारिक पार्टीमा त्यस्तो होला भन्ने कसले शोचेको थियो र ? एउटा केटीको मामलामा त्यो हदसम्मको घटना होला भन्ने कसले शोचेको थियो ? बुबाप्रति उहाँ बफावदार हुनुहुन्थ्यो । यदि दीपेन्द्रले भन्नुभएको भए राजा वीरेन्द्रले नराम्रोरुपमा लिनुहुन्थ्यो ।
००००००००००
अहिलेको विश्वराजनीतिलाई हेर्दा १९४७ सम्म एउटा, त्यसपछि १९९० सम्म एउटा र त्यसपछि आजसम्म गरी हेर्नुपर्छ । सोभियन विघटनअघिसम्म विश्व राजनीतिक अर्डर तीनवटा व्लकमा थियो । अमेरिकी नेतृत्वको नेटो, सोभियन नेतृत्वको वार्सा र असंलग्न मुलुक । यी तीनवटाले विश्व राजनीतिक सन्तुलन कायम गरेका थिए ।
१९९० पछि धेरै देशमा कथित वेस्टर्न स्टाइल अफ डेमोक्रेसीले प्रभाव जमाउन थाल्यो । नब्बेपछि प्रजातन्त्र वहाली भएका नेपालसहितका न्यू डेमोक्रेटिक मुलुकहरु अहिलेसम्म समस्यामा छन् । रुस कोल्याप्स भएपछि कम्युनिजमले घुँडा टेक्यो, अब प्रजातन्त्र लाद्नुपर्छ भन्ने एउटा शोच अमेरिकामा जबर्जस्त थियो । अर्को विचार थियो, प्रजातन्त्र लाद्नु हुँदैन । प्रजातन्त्र विभिन्न माटोमा त्यहीँका धरातलीय यथार्थका आधारमा फल्नफुल्नुपर्छ । र मानवअधिकारको पनि यही हो । पछिल्लो विचार हेनरी किसिन्जरले पनि राखेका थिए ।
९० पछि नयाँ प्रजातान्त्रिक मुलुकहरुमा समस्या आयो । अरु मलुकमा जस्तो हामीकहाँ छैन । नेपालीहरु त पुरानो गल्ती विर्सन सक्छन् । त्यसहिसाबले नेपालीहरुलाई नेतृत्व गर्न सजिलो पनि छ । हामीकहाँ जनता इमान्दार छन् । केबल नेतृत्व्को संकट छ । अन्त पनि समस्या छ । वंगलादेशमा दुईजना लेडीको झगडा छ । श्रीलंकामा राजापाक्षेले सम्हाल्न खोज्दैछन् । नेतृत्व बाहिरबाट ल्याउन सकिन्न । हामीकहाँबाटै जाने हो ।
कुनै प्रधानमन्त्रीले नराम्रो गरौँ भन्दैनन् तर उनको सर्कल राम्रो नहुँदा क्वालिटी मेन्टेन हुँदैन । क्राइसिस अफ लिडरसिप ।
अहिले कुनै पनि नेतालाई कसैले राम्रो भन्दैन । यो दुर्भाग्य हो हाम्रा लागि । नेता कहाँबाट ल्याउने ? बाहिरबाट मिल्दैन । नेता कमजोर हुनु भनेको व्यत्तिःगतरुपमा एउटा नागरिकको नोक्सान हो ।
क्याम्पस चिफ पार्टीमा भागलाउने । पार्टीको भागबण्डामा राजदूत नियुक्त गर्ने । भिसी बन्नका लागि पार्टीको हुनै पर्छ ।
पार्टीहरुको नम्र्स एण्ड भ्याल्युज हुनुपर्दैन । २०५१ सालसम्म हरेक पार्टीको अपोजिसन त्यहीभित्र जन्मियो । साधारण बहुमत हुँदा हुँदै प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले मध्यावधी निर्वाचन गराउनुभयो । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा त्यो दुर्भाग्यको दिन थियो । शिशु प्रजातन्त्रको हत्या त्यही दिन भएको थियो । कांग्रेसभित्रको आन्तकिर द्धन्द्ध मिलाएर पाँच बर्ष टिक्न दिएको भए आज यो अवस्था आउने थिएन ।
राजा ज्ञानेन्द्रले माघ १९ गते घोषणा गर्नुपूर्व तीन बर्षका लागि शासनभार लिएको बिषयमा संशोधन गर्नुपर्ने धारणा दरवारमा आयो । समय नतोकौँ, काम सम्पन्न भएन भने के गर्ने भन्ने अवधारणा आयो । राजा ज्ञानेन्द्रले भन्नुभयो, ‘नो राजाले रुल गरेको यो समयमा कसैले पनि मान्दैन । तीन बर्षभित्र गर्न सकेनाँै भने जनतालाई जिम्मा लगाइदिऔँ । त्यही भएर उहाँले राख्नुभयो र पढ्नुभयो ।
०००००००
सिक्कीमका राजा वीरेन्द्रको राज्याभिशेकमा काठमाडौं आउँदा म सेकेन्ड लप्टन थिएँ । न्यूरोडका ड्युटीमा खटिाएको थिएँ । मैले सिक्कीम बिलयसम्बन्धी स्म्यास एण्ड ग्रयाब किताब पढेको छु । तीन्पटक पढेको छु । स्क्यानिङ गरेको छु । सिक्कमको त्यो बेलाको परिस्थिति र नेपालको अहिलेको परिस्थिति धेरै हदसम्म मिल्दोजुल्दो छ । तर नेपाल सिक्कम हुँदैन । भारत पनि चाहँदैन । सिक्कीमको अवस्थामा नेपाल पुग्दा भारतलाई नै सबैभन्दा अप्ठेरो पर्नेछ । राजा महेन्द्रले नेपाल सिक्कम हुन नदिने आधार तयार गरेर जानुभएको छ । अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपाललाई बलियोरुपमा स्थापित गर्नुभएको छ उहाँले ।
युएनको सदस्यता लिने बेला नेपालले धेरै कष्ट गर्नुप¥यो । मैले सुनेअनुसार त्यतिबेला इजिप्टका नेता नासिर, भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरु र युगोस्लाभियाका नेता मार्शल टिटो । यी तीनजना ग्लोबल पोलिटिक्सका निर्णायक पात्र थिए । नेपाललाई राष्ट्रसंघको सदस्य बनाउनुपर्छ भनेर प्रस्ताब राख्दा युएनमा सोभियतका नेता ख्रुस्चेभले जुत्ता झिेकेर टेबुलमा राखेर नेपाल भन्ने ठाउँ सन्सारको कुन भूगोलमा छ भने । त्यसबेला सोभियत स्थायी सदस्य राष्ट्र । राजा महेन्द्रले व्यक्तिगतरुपमा नासिर, नेहरु र टिटोसँग सम्बन्ध सम्पर्क राखेर सदस्यता दिलाउन पहल गर्नुभएको थियो ।
नेपाल सार्वभौम मुलुक हो भनेर पुष्टि गर्न धेरै गाह्रो भयो । मैले सुनेअनुसार इजिप्टका नासिरले महेन्द्रलाई सोधेछन्, –स्वतन्त्र मुलुक भएको प्रमाण के छ ? मुद्रा छ आफ्नो ?
महेन्द्रले नेपाली रुपियाँ देखाउनुभएछ । नेपालमा आफ्नो पैसा छ भन्ने कुरा पनि थाहा रहेनछ । महाभारत काटेपछि तराईमा त्यतिबेला नेपाली पैसा चल्ने थिएन, भारुको विगविगी थियो । महेन्द्रले एउटै मुद्रा लागू गर्नुभयो । नासिर कन्भिन्स भए मुद्रा भएपछि ।
नेहरुसँग महेन्द्रको राम्रो । तर शुरुमै समर्थन गरेनन् । महेन्द्रलाई भनेछन्,महाराज अरुलाई कन्भिन्स गराउनुस् न । म त दिइहाल्छु नि । नेहरुलाई मनाएर महेन्द्रले सबैलाई एक एक गरेर कन्भिन्स गर्नुभयो । पछि नेहरुले विरोध गर्न सक्नुभएन, समर्थन पनि खुलेर गर्नुभएन ।
लिग अफ नेशन्स दोस्रो विश्वयुद्धपछि विघटन भयो । संयुृक्त राष्ट्रसंघ बनेपछि पहिलो युएन ट्रुप्समा नेपाली सेनालाई पठाउने कामको पहल महेन्द्रबाटै भयो । उहाँले नासिरलाई व्यक्तिगत अनुरो गर्नुभयो । मेरो मान्छे एकजना भए पनि पहिचानका लागि नेपाली सेनाबाट  जानुपर्छ भनेपछि पहिलो अब्जर्भर टीम लेबनान पठाइयो ।  अहिलेसम्म शान्ति मिसनमा नेपाली सैनिक गइरहेका छन् । यो महेन्द्रको देन थियो ।
 

Thursday, 22 January 2015

मुक्तकमैया र मुसहर वस्तीमा जे देखियो

 राजनीतिमा हैन, संरक्षणमा चासो

पर्शुराम काफ्ले
....................................

याँ संविधानको ‘नैतिक डेडलाईन’ले राजधानी काठमाडौं तातिएको बेला पश्चिम, मध्यपश्चिम र सुदुरपश्चिमका बिपन्न मुक्त कमैया, मुसहर र बोटेबस्तीमा यसको राप र ताप भेटिएन । पुस १५देखि २०सम्म नवलपरासीको अमलटारी, बर्दियाको डल्ला, दाङको लमही, कैलालीको लालमटिया र कञ्चनपुरको खल्लागोठ पुग्दा स्थानीयले राजनीतिका बारेमा बोल्न वा सरोकार राख्न चाहेनन् । उनीहरुले आफ्ना विकासे समस्या, जंगल र वन्यजन्तु संरक्षणसँगै जीवनमा आएको परिवर्तनका कथा र सपना सुनाए । चितवन, बर्दिया निकुञ्ज आसपासका स्थानीय थारुहरुको जीवनमा एक डेढ दशकमा आएको परिवर्तन र कञ्चनपुरको खल्लागोठमा मुक्त कमैयाले गरीवीलाई दाऊमा राखेर जंगल र बन्यजन्तु जोगाएको कथा रोचक र मार्मिक छ ।  
००००००००००
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रको नवलपरासी खण्डमा स्थानीय थारु समुदायले सञ्चालन गरेको अमलटारी मध्यवर्ती होमस्टे प्रायः भरिभराऊ छ । २१ वटा होमस्टेको व्यवस्थापन धनीराम गुराऊले गरेका छन् । यहाँको होमस्टेको आफ्नै कथा छ । २०७० जेठ ५ गते शुरु गरेर अहिलेसम्म होमस्टेबाट स्थानीयले १४ हजार आन्तरिक पर्यटक र ७४ लाख रुपियाँ कमाएका छन् । सरकारको तराई भूपरिधि कार्यक्रम (ताल)ले यसका लागि आर्थिक सहयोग र सञ्चालनका लागि तालिम दिएको छ । यहाँको होमस्टे समुदायले नै चलाउँछ, आम्दानी पनि समुदायले संकलन गर्छ र फाइदा सबैलाई बराबरी बाँड्छ । प्रति परिवारले औसतमा २५ हजार रुपियाँसम्म आम्दानी गरेका छन् ।
होमस्टेमा एउटा बेग्लै सांस्कृतिक हल छ जहाँ हरेक साँझ सांस्कृतिक कार्यक्रम देखाइन्छ । स्थानीयले थारु, बोटे संस्कृति झल्काउने गीत र नृत्यले आगन्तुकलाई मनोरञ्जन दिन्छन् । होमस्टेको गज्जबको नियम के छ भने बस्ने घर रोज्ने अधिकार पाहुनालाई छैन । व्यवस्थापकले जहाँ राख्छन्, त्यहीँ बस्नुपर्छ र त्यही घरमा पाकेको स्थानीय परिकार खानुपर्छ । यसका लागि प्रतिकोठा पाँच सय रुपियाँ र सादा÷मासुखानाको क्रमशः एकसय र दुईसय रुपियाँ तिर्नुपर्छ । त्यसबाहेकको खाजाको बेग्लै शुल्क छ । 
अमल्टारीमा आठवटा पोखरीमा माछापालन गरिएको छ ।  चारवटा पोखरी बोटे र चावटा मुसहरले सञ्चालन गरिरहेका छन् । बोटे समुदायले सहकारी मार्फत् र  मुसहरले समुदायमार्फत माछापालन गरेका छन् । यहाँ बोटेका ६२, मुसहरका ५८ घर छन् । पहिला घरवार नभएका बोटे र मुसहरले घर बनाएका छन् । समाजसँग घुलमिल भएका छन् र छोराछोरीलाई स्कूल पठाउन थालेका छन् । गाउँमै सञ्चालित माझी प्राबिमा बोटे र मुसहर समुदायका बालवालिका पढिरहेका छन् । १२ बर्षअघिदेखि शुरु भएको माछापालनमात्र नभएर हाँस र कुखुरापालन पनि फस्टाएको छ । 
सामुदायिक वन पनि जोगिएको छ । पहिला उजाड थियो । करिब ३५ वटा गैँडा र  ३ वटा वाघको संरक्षण भएको छ । होमस्टेमार्फत् जंगलतिरको निर्भरता हटेको छ । होमस्टेले नै बजारसम्म उनीहरुको पहुँच पु¥याएको छ । अब स्थानीय थारु, मुसहर र बोटेहरु हाँस कुखुरा, माछापालन, धान मकै, बेसार खेतीमा सक्रिय छन् । मुसहर जातिमा डेढ दशकयता आएको परिवर्तनबाट स्थानीय दंग छन् । ताल कार्यक्रमका प्रमुख देवेशमणि त्रिपाठीको शब्दमा स्थानीयहरुको प्रगति विदेशीको अनुदानमुक्त समाजनिर्माण अभियान हो ।
०००००००
पूर्व पश्चिम राजमार्गबाट १८ किलोमिटर दक्षिणको वस्तीका १११ घर धुरीमा ६०० जनाको थारु परिवार बसेको छ । उनीहरुले २२ वटा होमस्टे चलाइरहेका छन् । बर्दियाको खाता कोरिडोरस्थित डल्ला क्षेत्र हो यो ।
बर्दिया निकुन्ज जाने आन्तरिक र वाह्य पर्यटक डल्ला क्षेत्रमा जान्छन् । बाहिरबाट मानिसहरुको आवतजावतले यहाँ आम्दानी बढेको छ, बन्यजन्तु जोगिएका छन् र स्थानीयमा जागरण आउको छ । शिव सामुदायिक बनका अध्यक्ष मंगल थारुकै अनुभव रोचक छ । उनी पहिला मुक्त कमैयाँ थिए ।  होमस्टे सञ्चालन र वन्यजन्तु संरक्षणमा लागेपछि उनले अंग्रेजी सिके, अरुलाई पनि सिक्न प्रेरित गरे । स्थानीय महिलामा पहिला भाषाको समस्या थियो । अहिले स्थानीय थारु महिला विहानै पुग्ने पाहुनालाई अंग्रेजीमा स्वागत गर्छन्–  गुड मर्निङ सर÷म्याडम ।  मंगलले डल्ला क्षेत्रमै पंक्तिकारसँग भने, ‘होमस्टेबाट गुजारा पनि राम्रैसँग भएकोछ, जंगल जोगिएको छ । हाम्रा पुर्खाले छाडेर गएका संस्कृति, रीतिरिवाज संरक्षण गरेका छौँ । गाउँमा ८ कक्षासम्म बोर्डिङ स्कूल चलाएका छौँ । यो सबै यहाँको वन, वन्यजन्तु र हामीलाई जागरण ल्याइदिने सरकारी कार्यक्रमको देन हो ।’
००००००००
कैलालीको देउकीस्थित बनमा लालमटियामा मानिसहरु गिद्ध संरक्षण अभियानमा छन् । त्यसका लागि उनीहरुले २०६५ साल कात्तिक २२ गते पशु बृद्धाश्रम स्थापना गरेका छन् । देउखुरी उपत्यकाका गाईहरु पहिलाजस्तो जथाभावि मर्नुपरेको छैन । मरेका वस्तुको सिनो पनि जथाभावि सड्न पाउँदैन । वन संरक्षणसँगै वन्यजन्तु पुनः आउन थालेका छन् । शुरुमा बन्यजन्तु शुरुमा चित्तलमात्र थियो, अहिले हुँडार, हात्ति, काग, स्याल, चितुवा, मयुर, वनकुखुरा छन् । पहिला सुकेका पाँचवटा मुहान पलाएको छ । त्यसवाहेक दुईवटा मुहान थपिएको छ ।
गिद्धले असोजदेखि जेठसम्मको ९ महिनामा फुलपार्ने, ओथारा बसेर बच्चा कोरल्ने र उडाउनेसम्मको काम सक्छ । हरेक बर्ष जेठको अन्तिमतिर गिद्धले बच्चालाई उडाइसक्छ ।
००००००
कञ्चनपुरको जनहित महाकाली सामुदायिक बनका अधिकांश उपभोक्ता मुक्त कमैया छन् । उनीहरुकै नेतृत्व छ । उनीहरु विजयसालको संरक्षणमा सक्रिय छन् । यो वहमूल्य काठ हो ।  बाणी गाविस २, खल्लागोठमा पुग्दा मुक्त कमैया परिवारका अगुवाहरु सफलताका कथा सुनाउँदै थिए ।
उनीहरुको वनमा चरिचरन निषेधित र आगलागी नियन्त्रीत छ । वन मासिनुको प्रमुख कारणहरु यिनै हुन् । देशभरिका २० हजार सामुदायिक बनमध्ये चरिचरन नियन्त्रीत गरिएको एक मात्र वन यही हो । वनका अध्यक्ष तुलसीराम चौधरीका अनुसार यो वन २०७० चैत ८ गते घोषणा भयो । यसका लागि स्थानीय अगुवाहरुको १० बर्ष मेहनत लाग्यो ।
पहिला मासिँदै गएर ६०बोट बाँकी रहेकोमा अहिले विजयसालको संख्या बढेको छ । ६ सात फिट अग्लो भएको छ । वन जोगाउँदै गएपछि वनमा पाटेवाघ आएको छ । दुईवटा निलगाई खाएको पत्ता लाग्यो ।
पहिला हरेक घरमा १हजारदेखि १२००सम्म गौरीगाई (स्थानीय जातका) लगाइन्थ्यो, अहिले उन्नत जातका थोरै गाई पालन गर्न थालिएको छ । अहिले खेतीपाती ट्याक्टर लगाएर हुन थालेको छ ।
२०५७ साउन २ गते सरकारले मुक्त  कमैया घोषणा गरेपछि चारसय मुक्त कमैया घर खल्लागोठ आए । सडक छेउमा चारचार कठ्ठा र गाउँमा पाँच पाँच कठ्ठा जमिन सरकारी जमिन उनीहरुलाई मिल्यो । सबै जमिन सार्वजनिक वनक्षेत्रबाट दिइएको थियो । शुरुमा स्थानीयले र वन कार्यालयले उनीहरुको बसोबासस्थलको विरोध गरे ।
साउनको बर्षात्मा जमिन्दारको घरबाट निस्किएका उनीहरु शुरुमा टेन्ट हालेर बसे ।  सरकारी बनमाक्षेत्रमा राखिएका कमैयाले बन मास्लान् भन्ने त्रासदी सबैको थियो । तर त्यस्तो भएन । मुक्त कमैयाले बन मासेनन्, बरु जोगाउने अभियानमा नेतृत्वदायी भूमिका खेले । अहिले उनीहरुले बचाएको वन देशभरकै नमूना छ ।
तुलसीरामका अनुसार शुरुमा त्यो ठाउँमा कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा आरक्ष विस्थापित थिए । मुक्त कमैयालाई व्यवस्थित गरेपछि उनीहरुलाई अन्तै सारियो । प्राप्त भएको ६० हेक्टर जमिनमध्ये आधामा उनीहरुले प्रतिघर १५ वटाका दरले बाँस रोपे । यहाँ जम्मा ६०० घर परिवार छन् । यीमध्ये मुक्त कमैयाका मात्रै ५६८ घर छन् । पुनस्र्थापित माओवादी लडाकुका ८ परिवार पनि यहाँ छन् । उनीहरु पनि पूर्वकमैया परिवारका हुन् ।
उनीहरुको जनसंख्या करिब २५सय छ । कञ्चनपुरका १९ गाविसबाट मुक्त भएका कमैयाको पहिलो समूह यही हो । उनीहरुलाई पर्याप्त जमिन छैन । तर बन फाँडेर जमिन विस्तार गर्ने सपना उनीहरुले देखेनन् । बाहिर मजदुरी गरेर परिवार पाले । अवैतनिक काम गरेर भए पनि वन संरक्षणमा उनीहरु लागे । उनीहरुलाई घर बनाउन सरकारले प्रतिघर ३५ क्युविक फिट काठ दिने घोषणा गरे पनि दिएन । तर अहिले उनीहरुको गुनासो छैन ।
मुक्त कमैयाका आफ्नै गुनासा छन् । उनीहरु तरकारी उत्पादन गर्छन् तर नजिकको बजारसम्म पुग्ने माध्यम छैन । बल्लतल्ल अत्तरिया, धनगढी, नेपालगञ्ज पु¥याउँदा भनेको भाऊमा विक्दैन । गरेको ज्याला पनि उठ्तैन । उनीहरुले लगाएको अर्गानिक तरकारी आलु काउली, रायो, धनिया, रेला, लसुनका तुलनामा भारतबाट आउने तरकारी सस्तो हुन्छ । भारतबाट एकाविहानै  बनबासा नाका हुँदै तरकारी धनगढी बजारमा आउँछ । भारतीय सब्जी सस्तोमा पाइन्छ, स्थानीय उत्पादन कुहिएरै जानुको विकल्प छैन ।
मुक्त कमैया परिवारका युवाले हेयर कटिंग, बाँस र बेतका फर्निचरको तालिम, डकर्मी, वायरिंग, मोटर मर्मन गर्ने, बिजुलीका काम गर्ने तालिम लिएका छन् । तर सिपको सदुपयोग छैन । करिब १०० जना स्थानीय युवा विदेशमा छन् । यो देशैभरिको समस्या हो । देशमै रोजगारी नपाएकोमा अन्तजस्तै त्यहाँ पनि पीडा छ । तर उनीहरुको धेरै गुनासो छैन ।
मुक्त कमैया शिविरभित्र वालकल्याण निमावि छ । आठजना शिक्षकमध्ये चारजनाको तलब निजि श्रोतबाट दिनुपर्छ । सामुदायिक वनको आम्दानीबाट उनीहरुलाई खुवाउनु परेको छ , सरकारले एउटा पनि स्थायी दरवन्दी दिएको छैन । यसमा उनीहरुको ठूलो गुनासो छ ।
चुरेबाट पाँच किलोमिटर दक्षिणमा रहेको खल्लागोठमा मुक्त कमैयाको अगुवाईमा तालतलैया, सौन्दर्य र जंगली जनावरको संरक्षण भइरहेको छ । शुक्लाफाँटामा बन्यजत्नु हेर्न आउने पर्यटक त्यहाँ कम्तिमा एक रात रोकिए आम्दानी गर्न सकिन्छ कि भन्ने स्थानीयलाई लागेको छ । त्यसका लागि उनीहरु होमस्टे चलाउन चाहन्छन् ।
स्थानीय मुक्त कमैया त्यो क्षेत्रलाई चरा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना भएको हेर्न चाहन्छन् । त्यसका लागि पहल गरिदिन उनीहरुले आग्रह गरे । स्थानीय समाजसेवी महेशदत्त जोशीका अनुसार सिस्ने क्षेत्रमा सीमसार र घाँसे मैदान छ । १२ मास पानी रहन्छ । धेरै प्रजातिका चराको बसोबासस्थल छ ।

Wednesday, 21 January 2015

गिरिजाबाबुले भन्नुभयो म राजसंस्थालाई एड्जस्ट गर्छु

]
नेपाली कांग्रेसका पुराना नेता कुमुद लोहनीले कांग्रेसका नेता गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग लामो समय निकट रहेर काम गरेका छन् । विराटनगरका स्थापित लोहनी परिवार र कोइराला परिवारबीच अत्यन्त प्रिय सम्बन्ध छ ।  जसका कारण कुमुदले आफ्नो राजनीतिक, व्यवस्थापकीय, बौद्धिक क्षमता प्रयोग गर्ने स्थान प्राप्त गरे । गिरिजाप्रसाद प्रधानमन्त्री हुँदा नेपाल रोजिन एण्ड टर्पिन्टाइन कम्पनीका कार्यकारी अध्यक्ष, टिम्बर कर्पोरेसनका अध्यक्ष भएका उनी २०२६ सालदेखि नेपाली कांग्रेसमा सक्रिय रहँदै आएका छन् । हाल कांग्रेस महासमिति सदस्य रहेका लोहनीले विपी, गिरिजाप्रसाद र पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रसँगको भेटवार्तावारे यसरी वेलिविस्तार लगाए ः
२०४९ सालमा भट्टेडाँडामा पाकिस्तान एयरलाइन्स दुर्घटना भएको दिन म नेपाल रोजिन एण्ड टर्पिन्टाइन कम्पनीको महाप्रवन्धक भएँ । गिरिजाबाबु, दीर्घराज कोइरालाजीले मलाई अवसर दिनुभएको हो । त्यसअघि मलाई उद्योग, वातावरणसमबन्धी रिपोर्ट लेख्न प्रधानमन्त्रीले जिम्मा दिनुभएको थियो । रिपोर्ट बुझाउन सिंहदरवार जाँदा बाटैमा मलाई दीर्घराज कोइराला र उद्योगी मोहनगोपाल खेतानले बधाई दिएपछि मात्र नियुक्ती पाएको थाहा भयो ।
मलाई नियुक्ती गर्नासाथ नोना कोइरालाले विरोध गर्नुभएछ । त्यही कारण मैले २० दिनसम्म गिरिजाबाबुलाई भेट्न पाइँन । एकदिन वालुवाटारमा गिरिजाबाबुका ड्राइभरलाई शिखर चुरोटको पन्नीमा सानो चिठी लेखेर दिएँ ।
‘आदरणीय गिरिजादाजु । मैले धेरैपटक तपाईँकहाँ धाएँ । भेट पाउन सकिँन । अबिलम्ब भेट पाउँ ।
आज्ञाकारी कुमुद लोहनी ।’
गिरिजाबाबुले बोलाउनुभयो । त्यसपछि मलाई उहाँकहाँ रोकटोक भएन । मेरो दुई बर्षको कार्यकाल थियो । गिरिजाबाबुले अर्को दुई बर्षलाई थपिदिनुभयो । २०५१ सालमा  मेरो कारण सुनसरीबाट एमाले हारेको भन्ने एमालेलाई थाहा थियो ।  एमाले आउनासाथ मैले विराटनगरमा गिरिजाबाबुलाई भनेँ, अब म छाडिदिन्छु । गिरिजाबाबुले भन्नुभयो, ‘तिमी मेरो दाहिने हात हो भन्ने कुरा थाहा छ, त्यसकारण मनमोहनजीले तिमीलाई राख्नुनुहन्न ।  तिमीलाई हटाएपछि मलाई संसदमा बोल्ने बाटो हुन्छ , नछाड ।’ मैले उहाँको कुरा मानेँ । तर मलाई हटाएपछि उहाँले एक शब्द पनि बोल्नुभएन ।
सचिव दीपेन्द्र पुरुष ढकालजीले बोलाएपछि म काठमाडौं आएँ । वनमन्त्री सलिम मियाँ अन्सारीजीको घरमा गएँ । उहाँले भन्नुभयो, ‘मलाई सहयोग गर्नुप¥यो ।’ मैले भनेँ, ‘म पैसा बुझाएर जीएम भएको होइन । म त्यसो गर्दिन ।’
०००००००००००
२०५७ सालमा टिम्बर कर्पोरेसनको अध्यक्ष हुँदा एकजना मित्रले मलाई भन्नुभयो, ‘एकजना फ्रेन्च आएको छ । अपर कर्णालीका बिषयमा कुरा गर्नुप¥यो ।’ सेल्भिन लेभेथ भन्ने फ्रेन्च, अब्दुल्लाह लिड नामका चिनियाँ मुसलमानसहित चारपाँचजना मलाई भेट्न आए । नेपाल विद्युत प्राधिकरणले अपर कर्णालीको लाइसेन्स लिएको थियो । उनीहरुको प्रस्ताब थियो– लाइसेन्स दिनुप¥यो । हामी लगानी गर्छौँ ।सात बर्षमा र्निाण सक्छौँ । बुट अन्तर्गत ३५ बर्षपछि सरकारलाई बुझाएँछौँ । तत्कालै ३० प्रतिशत निशुल्क शेयर दिन्छौँ । मुक्तकमैयाको बसोबासको व्यवस्था गरिदिन्छौँ । रिफरेस्टेशन गरिदिन्छौँ । ३५ बर्षपछि हामीले आर्जन गर्ने नाफाको पचास प्रतिशत भन्दा बढी नेपालमा मानवीय परियोजनामा लगानी गर्छौँ ।’ उनीहरुको पृष्ठभूमि प्रस्ताब ठीक लाग्यो । म गिरिजाबाबुकहाँ गएर कुरा गरेँ । उहाँ कन्भिन्स हुनुभयो ।  तर उहाँले भन्नुभयो, ‘जस्तोपायो त्यो विदेशीलाई म कसरी भेटुँ । ’ मैले भनेँ, ‘तपाईँ गरिब देशको प्रधानमन्त्री हो । अर्बौँ रुपियाँ लगानी गर्छौँ भनेर आउनेहरुलाई एयरपोर्टदेखि वालुवाटारसम्म रातो कार्पेट विच्छ्याएर स्वागत गर्नुपर्छ ।’ त्यतिबेला अमेरिकाका राष्टपति विल क्लिन्टन भारत भ्रमणमा जाँदा अमेरिकामा लगानी गर्न व्यवसायीलाई भनिरहेका थिए । यो दृष्टान्त प्रस्तुृत गरेपछि उहाँ भेट्न राजी हुनुभयो । उहाँ भारत भ्रमणमा जानुभन्दा अगाडिको कुरा हो ।  दलवलसहित १६ वटा गाडीमा लगानीकर्ताहरु वालुवाटार पुगे । १५ मिनेटमै फाइनल भयो । सरकारले फास्ट ट्रयाकमा राखेर लाइसेन्स दिइयो । मैले गिरिजाबाुलाई ठट्टा गरेँ, तपाईँ भारत जाने बेलामा बाजपेयीजीले माग्नुहोला नि ।’ उहाँ पछिसमम पनि भन्नुहुन्थ्यो, ‘यो काम सफल भए देशलाई साँच्चै नै फाइदा हुन्थ्यो । गिरिजाबाबु भारत भ्रमण हुनुभन्दा एक दिन अगाडि यो कुरा टुंगियो । यही निर्णय गराउन राती १२ बजेसम्म सिंहदरवारको कार्यालय खुल्ला भयो । जलस्रोतमन्त्री खुमबहादुर खड्का हुनुहुन्थ्यो ।
विजय गच्छदार जलस्रोतमन्त्री हुनुभयो । उहाँले लाइसेन्स रद्द गराउनुभयो । त्यतिबेलासम्म माओवादीले जलविद्युत क्षेत्रलाई तारो बनाएको थियो । फ्रेन्चले भने, ‘कि सुरक्षा देऊ, हैन भने सर्भे गर्ने समय एक बर्ष बढाइदेऊ ।’ सरकारले लाइसेन्स आफैँ होल्ड ग¥यो । मोलमोलाईमा समय खर्च भयो । जनआन्दोलनपछि भारतीय कम्पनी जीएमआरले पायो । फ्रेन्चलाई काम गर्न दिएको भए ढिलोमा पनि २०६७ सम्म परियोजना बन्थ्यो । देश अन्धकारमा बस्नुपर्ने थिएन ।
०००००
म रोजिन कम्पनीमै भएका बेला प्रधानमन्त्री गिरिजाबाबु र प्रधानसेनापति गडुल शमशेर राणाबीच सम्बन्ध बिग्रेको थियो । प्रधानसेनापतिसँग बोलचाल थिएन, सेनाको बजेट रोकिएको थियो । राजा वीरेन्द्रले चारपटक गिरिजाबाबुलाई ‘प्रधानसेनापतिको कुरा सुन्दिनुस्’ भन्नुभएको थियो । हवस् सरकार भन्ने तर गिरिजाबाबुले गडुलशमशेरको कुरै नसुन्ने । २०५० सालको बाढी आएलगत्तै मैले पिताजीलाई लिएर गिरिजाबाबुकहाँ गएँ । मेरो पिताजी चन्द्रिकाप्रसाद लोहनी गिरिजाबाबुका साथी । पिताजीले सेनापतिसँग सम्बन्ध बनाउनुस् भनेर डेढघण्टा सम्झाउँदा गिरिजाबु टसमस हुनुभएन । फर्किँदा बाटोमा पिताजीले भन्नुभयो, ‘गिरिजा बौलायो । पहिला पनि सेनालाई यस्तै गरेर २०१७ साल आयो । अब फेरि सेनासँग समबन्ध विगारेर गिरिजाले १७ साल भित्र्याउनेभयो ।’
बाढीले धेरै क्षति भयो, पुल भत्किए । मलाई गिरिजाबाबुकहाँबाट फोन आयो, ‘पुल भत्किएको छ । रासनपानी स्टक गरेर राख्नुपर्नेभयो ।’ चिफसाप गडुल शमशेरले पनि फोन गर्नुभयो । उहाँसँग मेरो सम्बन्ध राम्रो थियो, अहिले पनि छ । मैले भियतनाम युद्धको बृत्तचित्र हेरेको थिएँ । पुल भत्किएको साँढे तीन घण्टामा अमेरिकाले पुल बनाइदिएको भिडियोले मलाई छोयो  । मैले चिफसापलाई सोधेँ, ‘यस्तो प्रविधि मगाउन सकिएला ?’ गडुल शमशेरले भन्नुभयो, ‘तपाईँका पीएमले हामीलाई विश्वासै गर्दैनन् । पीएमले भन्ने हो भने पाँचदिनमा मगाउन सक्छु ।’
मैले गिरिजाबाबुसँग कुरा गर्ने उपयुक्त समय यही हो गएँ । प्रधानसेनापतिलाई पनि जानकारी दिएँ । मैले भनेँ, ‘तपाईँ रक्षामन्त्री । तपाईँ मातहतको सेनालाई जहिले पनि दरवारको, उसको, अर्काको भन्ने ? सेनालाई कहिले विश्वासमा लिनुहुन्छ ?’ गिरिजाबाबुको एउटै कुरा छ, ‘त्यो चिफ ठीक छैन । ’ मैले भनेँ, गडुल शमशेर भनेको मै हुँ सम्झिनुस् । भेट्नुप¥यो ।’ साँझ पाँच बजे चिफसाप र म वालुवाटार गयौँ । गिरिजाबुसँग उहाँहरुको छोटो कुरा भयो । अमेरिकाबाट हर्कुलिस भन्ने प्लेनमा पाँचै दिनमा बेलीब्रिज आयो । त्यही बीचमा मसालका कार्यकर्ताले गिरिजाबाबुलाई ढुंगा हानेछन्, रेस्क्यु गर्न प्रधानसेनापति आपैmँ जानुभयो । त्यसपति त गिरिजाबाबु प्रभावित भइहाल्नुभयो नि । त्यतिबेला रक्षासचिव फेरिए । सेनापतिसँग सम्बन्ध सहज नहुनाको कारण रक्षासचिवको भूमिका रहेछ भन्ने पत्ता लाग्यो । त्यसपछि  दुवैजना एक अर्काका अत्यन्तै नजिक भए ।
प्रधानमन्त्रीसँग सम्बन्ध सुधारको कहानी प्रधानसेनापति गडुल शमशेरले राजा वीरेन्द्रलाई भन्नुभएको रहेछ । मेरो काका सिपी लोहनीको नाम लिएपछि त राजाले भेट्न बोलाऊ भन्नुभएको रहेछ । प्रधानसेनापतिको नातिको पास्नीमा राजा र गिरिजाबाबु बोलाइएको थियो । मलाई पनि निम्ता थियो तर गईँन ।  त्यहाँ राजा वीरेन्द्रले राम्रो ग¥यौ भनिदिए भने त गिरिजाबाबुलाई अर्को अर्थ लाग्ने हुन्छ । मैले जान नसकेकोमा चिफसापसँग माफी मागेँ । तर राजासँग भेट्छु भन्दाभन्दै दरवार हत्याकाण्ड भयो ।
००००००००
गिरिजाबाबु मेरो घरमा पनि आइरहनुहुन्थ्यो । एकदिन उहाँ आउँदा मकहाँ वालयोगी गोपालवाला पनि हुनुहुन्थ्यो ।  गिरिजाबाबुले भारत जाँदाको कहानी बताउनुभयो । इन्डियामा गिरिजाबाबुलाई प्रधानमन्त्री अटल  विहारी बाजपेयीजीले भनेछन्–गिरिजाबाबु आपके पास तो मुस्लिम भी ज्यादा बढ्गया । क्रिश्चियन भी बहुत बढ्गया है । आप लोग तो रोक नही पा रहे हो ।’ गिरिजाबाबुले भन्नुभएछ, ‘देखिए बाजपेयीजी, हम ने ऐसा नियम बनादिया है कि जहाँ मन्दिर हो, उसके चार किलोमिटरका रेडियस पर कोही मस्जिद भी नही बनापाएगा, चर्च भी नही । आप जान्ते हो कि नेपाल मन्दिर ही मन्दिरसे सजा हुवा देश हे । अगर यी नियम लागू होगया हो तो मदरसा ही नही बनेगा । बाजपेयीले भन्नुभएछ–आरे ये चीज तो आप लोगो से हमको सिक्ना पडेगा ।’ तर गिरिजाबाबुले नै हिन्दु राष्ट्र चौपट पारिदिनुभयो । मलाई थाहा छ कि हिन्दु राष्ट्र, राजसंस्था जानु, संघीयता घोषणा गर्नु र स्वायत्त मधेश प्रदेशका पक्षमा सम्झौना गर्ने गिरिजाबाबुको चाहना थिएन । गिरिजाबाबुको सिनायल अवस्था थियो । उहाँको मस्तिष्कले पूरै अक्सिजन लिन सक्थेन । उहाँकहाँ वरिपरि बस्ने तत्वहरुले उहाँलाई उचालेर सबै कुरा लागू गरिदिए । म भेट्न जाँदा गिरिजाबाबु यो कुरा महसुस गर्नुहुन्थ्यो ।
००००००००
विपी कोइराला र मेरो पिताजीको नजिकको सम्बन्ध थियो । एकदिन मलाई बिपीले भन्नुभयो, ‘तिमी मसँग बसेर राजनीति सिक, उच्च शिक्षा हासिल गर । बुबालाई म चिठी लेखिदिन्छु ।’ तर म उहाँसँग बस्न सकिँन ।
बिपीले एकदिन भन्नुभयो–तिमी गिरिजासँग धेरै नजिक नहुनु । उसले तिमीजस्ता युवालाई बम हान्न सिकाउँछ, प्लेन हाइज्याक गर्न सिकाउँछ । त्यो कामका लागि हामीले पूर्व आर्मी पालेकै छौँ नि । नेपालमा प्रजातन्त्र आएपछि  ढुंगामुढा हान्नेले देश चलाउन सक्दैन । देश चलाउन कुशल ईन्जिनियर चाहिन्छ, प्रशासक चाहिन्छ । त्यो बाटोमा लाग ।’
जनमतसंग्रह घोषणा भएको दिन कीर्तिनिधि बिष्टले बिपीलाई खान बोलाउनुभएछ । कीर्तिबाबु मेरो भान्दाजु हुनुहुन्छ तर उहाँले भन्नुभएन । जनमतसंग्रह घोषणा भएको भोलिपल्ट म विपीकहाँ जाँदा उहाँले भन्नुभएको हो । जनमतसंग्रह घोषणाको भोलिपल्ट चावहिलमा विपीकहाँ भीड थियो । तर बिपीले मलाई बोलाएर  ४० मिनेट जति कुरा गर्नुायो । एकसे एक भीआईपीहरु बाहिर कुरिरहेका छन् । मलाई बिपीले कोठाभित्र लगेर ४० मिनेट राख्दा बाहिर मप्रतिको धारणा बेग्लै बनेको थियो । तर विपीले मसँग पारिवारिक कुराकानी गर्नुभयो । कीर्तिबाबुकहाँ फलानो वाइन खाएँ, छोरी ज्वाईँ, छोरा यस्ता रहेछन् । कीर्तिबाबु विद्धान,राष्ट्रबादी रहेछन् भन्नुभयो । म घर फर्केर कीर्तिबाबुलाई फोन गरेर भनेँ, दाजु हिजो त हाम्रै नेतालाई खुवाउनुभएछ नि ।’ ‘कसले भन्यो ?’ उहाँले सोध्नुभयो । मैले भनेँ, ‘जसले खायो, उनैले भनेको ।’
अमेरिका जानुअघि बिपीले मलाई बोलाउनुभयो । उहाँ खाटमा पल्टिनुयो, म कुर्शी तानेर बसेँ ।  ‘म तिमीलाई आज राजनीति सिकाउँछु,’  विपीले भन्नुभयो, ‘हेर, मैले जानेरै हार स्वीकार गरेको छु । राजालाई फाल्न मलाई समय लाग्दैन । सातदिनमा फाल्नसक्छु । मनमोहनहरु मसँग मिलेर आन्दोलन गर्न तयार छन् । तर म कम्युनिष्टहरुसँग सम्झौता गर्दिन । राजाले यो कुरा बुझेनन् । राजा महेन्द्रले पनि गल्ती गरे । इन्डिया हामीलाई सिध्याउन लागेको छ । हामी सिद्धिने वित्तिकै राजालाई समाप्त पार्न सजिलो छ । भारतमा रसियाको प्रभाव बढेर गएको छ । डिफेन्स प्याक्ट छ । राजालाई सिध्याउन नेताहरु लागेका छन् । गान्धी परिवारको सहानुभूति राजालाई छैन । हामीले बिषय पियर भए पनि राजासँग सम्झौता गर्नेपर्छ । यसमै राजाको पनि भविश्य छ, हाम्रो पनि पनि छ ।’
विपीले दुईवटा शर्तमा पञ्चायतमै सामेल हुन तयार हुनुभयो । उहाँले राजा वीरेन्द्रसँग भन्नुभयो, ‘पञ्चायत नै नाम राखिबक्स्योस् मलाई आपत्ति छैन । तर चुनाव चिन्ह दुईवटा होस् । एउटा बहुदलबादीको, अर्को निर्दलवादीको । मलाई पञ्चायतसँग घृणा छैन । एउटा हामी बहुमतमा पुग्यौँ भनेर थाहा पाउने संयन्त्र के हुने ? त्यसमा दुईवटा पार्टीको व्यवस्था गरिबक्स्योस्, बहुदल र निर्दल । दोस्रो, बर्गिय संगठनको सदस्यता अनिवार्य नगराइबक्स्योस् । त्यो हामी मान्न सक्दैनौँ ।’ राजाले त्यो नदिनाको परिणाम के भयो ?
विपी र महेन्द्रको झगडा भारतीय कांग्रेसले उचालेको थियो । बिपीले युएनमा भाषण गर्दा राजा महेन्द्रले तारिफ गरेका थिए । अन्तराष्ट्रिय समाजवादी आन्दोलनका उपाध्यक्ष विपी त्यसै भएका थिएनन् । एशियन रिजनमा दुईवटा शक्तिशाली बाग देखिनेभए, नेहरु र विपी । भारतीय कांग्रेसले खुराफाती गरेर राजा महेन्द्रलाई उचाले र  विपीको त्यो हालतमा पु¥याइदिए । बिपीले भारतमा रहँदा सशस्त्र क्रान्तिको कुरा गरेका थिए । तर उनी मेलमिलापको मुद्दा लिएर आए । देशको मूल्यमा आए । राष्ट्र रहेन भने कसरी प्रजातन्त्र रहन्छ भन्ने थियो । नेपालमा राजा फाल्नका लागि पनि कांग्रेस आईले नै भूमिका खेल्यो । त्यसमा को को प्रयोग भए, समयले बताउँदै जानेछ ।
००००००
राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार छाड्नु सवा महिनाअघि भेटेँ । पौने चार घण्टा कुराकानी गरेँ । उहाँलाई पनि घेरेर राखेका रहेछन् । कांग्रेस दुस्मन हो भनेर मिस्गाइड गरेका रहेछन् । म गिरिजाबाबुलाई सोधेर गएको थिएँ । मैले भनेँ, ‘डिप्लोमेसी खेलिबक्स्योस् ।’ राजाले भन्नुभयो, ‘लोहनीजी मैले तपाईँको कुरा बुझैँ । चाबी गिरिजाबाबुको गोजीमा छ । मिलाउनुस् । तपाईँले भनेका सबै कुरा मान्न तयार छु । तपाईँको फोन आयो भने राती १२ बजे पनि उठाउन तयार छु ।’ यहाँभन्दा उहाँले कति भन्ने ? गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री भइसक्नुभएको थियो । मैले गिरिजाबाबुलाई भेटको सबै कुरा सुनाएँ । उहाँले भन्नुभयो, ‘म राजसंस्थालाई पनि एड्जस्ट गर्छु ।’
प्रस्तुतिः पर्शुराम काफ्ले

 
 
 
 
 
 

top sidebar ads

समाचार

समाचार

recent posts comments tab